چون هوا تاريك بود ، دره [ اى ] در حياط براى اصطبل كنده بودند ، نديده ، آنجا افتادم . به حمد لله صدمهاى نرسيد و بهخير گذشت .
پنجشنبه 18 شوال 1313 [ ه . ق . ]
« عاليجناب اردشيرجى صاحب » به ديدن آمدند .
« محمد حسن خان اعتماد السلطنه » ، « 1 » وزير « انطباعات خاصّه » ، ديشب به مرض « سكته » از اين جهان به سراى جاودان قدم نهاد .
تقريبا 60 سال سن داشت ، و شخص به اعلم و اطلاع و مترجم حضرت اعلىحضرت همايونى بود . چندين جلد كتاب تصنيف كرده ، از خود [ به ] يادگار گذاشت .
طرف عصر ، جناب « ساعد السلطنه امير » و سركار « على خان سرتيپ » و بنده ، عكس گروپ انداختيم . عكاس هم نواب « محمد حسن ميرزا » بود .
جمعه 26 شوال [ 1313 ه . ق . ]
صبح ، بعد از صحبت طولانى با نواب و الا « محمد حسين ميرزا مؤيد السلطنه » ، به ديدن جناب مستطاب شريعتمآب ، آقاى « آقا ميرزا باقر » ، مشهور به « آقا كوچك همدانى » ، برادر مرحمتمآب « حاجى سيد صادق مجتهد طباطبائى » - رحمة الله عليه - رفتم [ و ] ملاقاتشان كردم . و از جمله به منزل سركار « ميرزا على رضا خان » ، سرتيپ « پستخانه » رفته ، بازديد نمودم .
طرف عصر هم سركار فخامت نصاب « آقا ميرزا هادى خان » ، منشىباشى حضرت اجل « امير نظام » را ديدن كرده ، در آنجا سركار « ميرزا على اكبر خان » ، منشىباشى جناب « ميرزا رضا قلى خان » را هم ملاقات نمودم .
هامش
( 1 ) . محمد حسن خان اعتماد السلطنه ، فرزند حاج على خان مقدم مراغهاى ، در سال 1259 ه . ق . به دنيا آمد .
در سال 1267 ه . ق . وارد مدرسهء دار الفنون در رشته نظام شد و در همين سال به منصب وكيلى ( گروهبانى ) در رشته پيادهنظام ارتقا يافت . در سال 1271 ه . ق . جزء نوكران « امير قاسم خان » ( وليعهد ناصر الدين شاه ) در آمد . در 1299 ه . ق . به عضويت مجلس شوراى دولتى و 1300 ه . ق . وزير انطباعات و دار الترجمه گرديد و 13 سال در اين سمت باقى ماند . در 1288 ه . ق . ملقب به صنيع الدوله گرديد . در سال 1313 ه . ق . در سن 54 سالگى درگذشت . آثار مهم وى عبارتند از : مرآت البلدان ( 4 جلد ) 2 . تاريخ منتظم ناصرى ( 3 جلد ) 3 . خلسه يا خوابنامه يا اسرار انحطاط ايران 4 . تاريخ ايران 5 . تاريخ فرانسه 6 . تاريخ كشف امريكا 7 . مختصر تاريخ هرودوت 8 . التدوين فى احوال جبال شروين ( تاريخ سوادكوه ) 9 . درر التيجان فى تاريخ بنى الاشكان ( 3 جلد ) ، 10 . تطبيق لغات جغرافيايى قديم و جديد ايران 11 . خيرات حسان ( 3 جلد ) ، در مشاهير زنان 12 . راه نجات 13 . روزنامه خاطرات 14 . مريض خيالى ( مولير ) 15 . عروس اجبارى ( مولير ) 16 . فلاحت و باغبانى 17 . مطلع الشمس ( 3 جلد ) 18 . المآثر و الآثار . ( شرح حال رجال ايران ، 3 / 330 - 347 ، سفرنامه سديد السلطنه ، 211 ؛ تاريخ عضدى ، 10 - 175 ) .