« حسن على خان » هم ، همراه برادرم « محمد حسن خان سرهنگ » ، به « عينآباد » رفتند ، كه از آنجا به « اصله » بروند [ و ] خاله مكرمه « بيگم دايزه » را ديدن نمايند . سركار « فضل على خان ياور » هم به « عربلو » رفت .
چهارشنبه ، 11 [ جمادى الاولى 1313 ه . ق . ]
در خانه ، تنها نشسته [ و ] كتاب « رياض العارفين » را مىخواندم ، كه از تأليفات مرحوم « رضا قلى خان للهباشى » معروف به « هدايت » « 1 » و از احوال متقدمين و متأخرين « عرفا » و « شعرا » بيان كرده است ، اين دو سه شعر خوشم آمد ، مىنويسم اگرچه عمل كردن [ به ] آن ، مشكل است ؛ ولى هرگاه براى كسى ممكن باشد و بخواهد « آزاد » باشد ، خيلى مناسب است .
من كلام « روحى سمرقندى » « 2 » :
مرد « آزاده » به گيتى نكند ميل سه كار * تا همه عمر ز « آفت » به سلامت باشد
هامش
( 1 ) . رضا قلى خان هدايت طبرستانى ، فرزند محمد هادى ، نويسنده و شاعر ، متخلص به « هدايت » معروف به « للهباشى » و مشهور به « شيرازى » ، ملقب به « خانى » و « امير الشعرا » . در تهران به دنيا آمد . از آغاز جوانى به سرودن شعر پرداخت و ابتدا « چاكر » تخلص مىكرد . محمد شاه قاجار تعليم و تربيت فرزند خود « عباس ميرزا » را به وى واگذار نمود و به همين جهت به للهباشى معروف شد . به پيشنهاد اميركبير و دستور ناصر الدين شاه ، به سفارت خوارزم مأمور گرديد . در بازگشت با كمك « على قلى ميرزا اعتضاد السلطنه » به رياست دار الفنون انتخاب شد . در 1279 ه . ق . به للگى وليعهد مظفر الدين ميرزا انتخاب و همراه او به آذربايجان رفت و پس از بازگشت به تهران انزوا گزيد . وى در مسجد هدايت تهران به خاك سپرده شد . بين سالهاى 1215 تا 1288 ه . ق . زيست و در 73 سال عمر بيش از 15 عنوان كتاب نوشت ، از جمله :
1 . سفارتنامه خوارزم ( شرح مسافرت به خوارزم ، اسامى بلاد و سركردگان و ريشسفيدان و حوادث اين سفر ) 2 . تذكره رياض العارفين ( شرح حال عرفا ، فضلا ، حكما ، ادبا و شعرا ) 3 . تذكره مجمع الفصحا در 6 جلد 4 . ملحقات تاريخ روضة الصفاى ناصرى ، در 3 مجلد 5 . مظاهر الانوار 6 . لطايف المعارف 7 . فهرست التواريخ 8 . فرهنگ انجمنآراى ناصرى در لغت فارسى 9 . انوار الولايه بر وزن مخزن الاسرار نظامى 10 . گلستان ارم مشهور به بكتاشنامه 11 . خرم بهشت 12 . هدايتنامه 13 . انيس العاشقين 14 . ديوان شعر .
( اعيان الشيعه ، 7 / 15 ؛ تاريخ قومس ، 402 - 403 ؛ حديقة الشعرا ، 3 / 2060 - 2072 ؛ ريحانة الادب ، 6 / 354 - 356 ؛ سبكشناسى ، 7 / 367 - 369 ؛ طرائق الحقايق ، 3 / 296 - 299 ؛ فارسنامه ناصرى ، 1 / 712 ، 786 ؛ گلزار جاويدان ، 3 / 1732 - 1741 ؛ اثرآفرينان ، 6 / 130 - 131 ؛ مجمع الفصحاء ، 6 / 1209 - 1213 ؛ معجم المؤلفين ، 4 / 163 ؛ مصطبه خراب ، 214 - 215 ) .
( 2 ) . روحى سمرقندى ، شاعر سده نهم و دهم هجرى قمرى و از سرايندگان قطعهسرا در دوره ازبكان بود .
( تحفه سامى ، 276 ؛ الذريعه الى تصانيف الشيعه ، 9 / 388 ؛ اثرآفرينان ، 3 / 133 ) .