مردم ايران قدرت خريد نان و ديگر نيازمندىهايشان را نداشتند ، ما را در شناخت واقعى دبيران مزدور قاجار يارى مىنمايد .
البته اين نكته را بايد اذعان داشت كه كتاب فريد الملك - و لو از زاويه ديد يك منشى و ميرزاى هواخواه حكومت فاسد قاجار - از ارزش تاريخى فوق العادهاى برخوردار است و صدها داده اطلاعاتى ريز و درشت آن ، كمك بسيارى در رفع موارد مبهم زمان زندگى وى مىنمايد .
نسخهشناسى
اين كتاب از دو نسخه تشكيل مىگردد :
1 . روزنامه فريد الملك ، كه نسخه منحصر به فرد آن در كتابخانه آستان قدس رضوى به شماره 7305 نگهدارى مىشود .
نستعليق تحريرى شيرين و پخته ، به خط خود فريد الملك ، كاغذ سفيد رنگى ، جلد چرمى يكلا ، مختلف السطر ، 80 برگ در اندازه 2 / 22 5 / 17 سانتىمتر ، وقفى درة السلطنه ملكزاده كوثر . « 1 »
اين نسخه همان سفرنامه فريد الملك به خوزستان ، هند و اروپا مىباشد .
جزئيات آن چنين است :
برگ 1 ، در سمت راست ، چكنويس وقايع ( براى درج در متن ) ، مانند فرمانفرماى فارس و ناظم الدوله معزول شد و غيره . صفحه چپ سفيد .
برگ 2 ، صورت كاغذهايى كه از بين راه سفر عربستان و در عربستان نوشته شده و مىشود ( 2 صفحه )
برگ 3 ، سمت راست يك جمله انگليسى در بالا و اشعار و توضيحات در پايين ، سمت چپ چند شعر و غزل .
برگ 4 ، چكنويس لغات ( سمت راست ) و يك توضيح درباره افعال و نيز حروف الفباى انگليسى ( دست چپ ) .
برگ 5 تا 8 ، تمرين انگليسى .
برگ 9 ، سمت راست يك واقعه در 20 ذى حجه 1315 ه . ق . و 6 بيت در پايين ، سمت چپ فصل 11 كتاب تذكره شوشتر .
برگ 10 ، كتاب تذكره شوشتر .
هامش
( 1 ) . فهرست كتب خطى كتابخانه آستان قدس ، 7 / 103 - 104 ، در اصل 96 برگ مىباشد .