« بندر عباس » به آنجا مسافت است ، كه خاك قرمزى دارد [ و ] براى رنگ كردن كشتى و غيره ، از اينجا به « فرنگ » مىبرند . « معدن نمك » هم دارد ، كه به « هندوستان » مىبرند .
« جزيرهء قشم « 1 » » هم نمايان است .
160 پارچه سكنه داشته و قديم شهر آبادى بوده [ است ] . حالا هم « رعيت » و « حشم » دارد و متعلق به « ايران » است .
كوه بسيار مرتفعى پشت « بندر عباس » است ، كه « مركبات » عمل مىآيد . پشت اين كوه ، محال « لارستان فارس » است .
2 ساعت به غروب ماندهء پنجشنبه ، 17 شوال 1315 [ ه . ق . ] ، كشتى از « بندر عباس » حركت كرد . يك كشتى ايرانى موسوم به « حسّينى » در « بندر عباس » لنگر انداخته بود [ كه ] از « بمبائى » « 2 » مىآمد [ و ] به واسطهء ناخوشى « طاعون » در « بمبائى » ، « جهاز » مزبور را « قرانتينه » كردند .
بعد از حركت كشتى از « بندر عباس » ، از نزديك « كوه هرمزان » گذشتيم . يك قلعهء كهنه مشهور به قلعهء پرتغال « 3 » ( فورت آف پرتكل ) ديده شد ، كه در عهد قديم ، دولت « پرتغال » آنجا « قلعه » را ساخته و بعد دولت « هولاند » از او گرفته و از « هولند » هم دولت عليّه « ايران » در سلطنت مرحوم « شاه عباس صفوى » گرفته ، متصرف شد و الان هم در تصرف « ايران » است .
2 ساعت از شب 18 شوال گذشته ، هوا « منقلب » [ و ] « رعد » و « برق » شديدى است . باران هم مىبارد . جناب « ساعد السلطنه » و « احمد خان » خوابيدهاند . كشتى هم در حركت است . از « بندر عباس » به « بندر جاسك « 4 » » 130 ميل مسافت است ، كه داريم طى
هامش
( 1 ) . قشم( Qeshm )، بزرگترين جزيه ايران و از توابع استان هرمزگان است . در طول تاريخ به نامهاى « بنوكاوان » ، « ابركاوان » ، « لافت » و حتى « كيش » يا « جزيره دراز » ( الطويله ) معروف بوده و آثار فرهنگ و تمدن ميترائيسم در آن يافت شده است . تمام مردم آن سنى مذهباند . درازاى جزيره از شمال شرقى به جنوب غربى 5 / 107 كيلومتر و عرض متوسط آن 15 كيلومتر مىباشد . جزيره 1491 كيلومتر مساحت داشته و در آبانماه 1385 ه . ش . 697 ، 22 خانوار و 335 ، 105 نفر در آن ساكن بودهاند . مركز آن شهر قشم نيز 5898 خانوار و 320 ، 25 نفر را در خود جاى داده است .
( 2 ) . بمبئى يا بمبائى( Bombay )مركز ايالت ماهاراشترا( Maharashtra )هند كه امروزه مومباى( Mumbai )ناميده مىشود و در سال 2001 م . 398 ، 914 ، 11 نفر جمعيت داشته است .
( 3 ) . قلعه پرتغالىها در جزيره هرمز( Hormoz )از آثار دوره صفويه بوده و به شماره 1998 در تاريخ اول اردىبهشتماه 1377 ه . ش . در فهرست آثار ملى ايران ثبت شده است .
( 4 ) . در اصل : جاشك ، بندر جاسك( Jask )جنوبىترين شهرستان استان هرمزگان است و در 1274 كيلومترى جنوب شرقى تهران واقع شده و موقعيت جغرافيايى آن 57 درجه و 46 دقيقه و 15 ثانيه طول