سال 1273 هجرى ، مطابق 1856 مسيحى ، كه به توسط مرحوم « فرخ خان كاشى امين الدوله » « 1 » و « لورد كولى « 2 » » در « پاريس » معاهده بسته شده ؛ و معاهدهء « ارزنة « 3 » الرّوم » ، كه مرحوم « ميرزا تقى خان اتابك اعظم « 4 » » با دولت « عثمانى » [ و ] « روس » بسته ، در سلطنت مرحوم مغفور « ناصر الدين شاه » - البسه الله حلل النور - .
حضرت سردار ، بعد از مغرب از شكار مراجعت به كشتى ورود فرمود . هلال ماه « شوال » هم كه خيلى مطلوب و محبوب بود ، رؤيت شد و رمضان سفر كرد .
بههرحال ، « جهاز » راه افتاد . تا 3 ساعت از شب گذشته ، در حركت بود . بعد ، لنگر انداخت . شب را در « جهاز » روز كرديم .
طلوع آفتاب سهشنبه ، غرّه « 5 » شوال [ 1315 ه . ق . ]
كه « عيد فطر » بود ، « جهاز » راه افتاد . بعد از 3 ساعت سير ، به اول نخلستان كه « حفّاريه » و غيره موسوم است ، رسيديم . هرجا كه آبادى بود ، اعراب با جمعيت بيرون آمده ، « يزله » مىكردند ، برمىجستند [ و ] چيزى هم ، همه يكدفعه به زبان عربى مىگفتند .
اين اطوار ، محض « احترام » و اظهار « شادمانى » است . بعد از « جستن » و « يزله كردن » ، تفنگها [ را ] به هوا مىانداختند . حركات اعراب ، وضع غريبى بود و خالى از خنده نبود .
بعد از آن ، از « محمّره » و « صاحبقرانيّه » « 6 » - كه از احداثات و بناهاى نظام السلطنه است - رسيديم ، كه در اينجا شط « كارون » و « شطّ العرب » ، هردو يكى شده ، به دريا مىرود . « 7 » قدرىكه از « محمّره » گذشتيم ، عمدة الامراء العظام ، « شيخ خزعل خان » ، با « جهاز »
هامش
( 1 ) . فرخ خان ( ابو طالب ) كاشى امين الدوله ، ابتدا از غلامبچگان خاص فتحعلى شاه بود و سپس پيشخدمت او گرديد . در واقع وى از عمله خلوت فتحعلى شاه و محمد شاه بوده و رياست عمله خلوت ( امين خلوت ) نيز بوده است . سمت امين خلوتى از زمان محمد شاه به بعد در خانواده وى پايدار بود . در سال 1273 ه . ق . / 1875 م . « فرخ خان » و « لردكولى » ( سفير انگلستان در پاريس ) معاهدهء پاريس را امضا كردند . در 1272 ه . ق . ملقب به وزير حضور امين الملك گرديد . ( شرح حال رجال ايران ، 3 / 80 - 86 ) ؛ حقايق الاخبار ناصرى ، 243 ، صدر التواريخ ، 244 ؛ تاريخ عضدى ، 134 ؛ المآثر و الآثار ، 306 ؛ سفرنامه سديد السلطنه ، 98 )
( 2 ) . در حاشيه نوشته است :Cowley( 3 ) . در اصل : عرضنة
( 4 ) . لقب اميركبير ، نخستين صدر اعظم ناصر الدين شاه قاجار .
( 5 ) . اول .
( 6 ) . قصر فيليه از بناهاى دوره قاجاريه بوده و به شماره 3495 در تاريخ 25 اسفندماه 1379 ه . ش . ( در محدوده روستاى مرزى شلمچه و كنار رود كارون ) در فهرست آثار ملى ايران ثبت شده است .
( 7 ) . كروكى وضعيت الحاق رود كارون به شط العرب و مكانهاى محمره ، قونسولخانه انگليس صاحبقرانيه و فيليه در پايين صفحه ترسيم شده است .