آن در زمستان و فصل بهار ، زياد و در تابستان خشك مىشود .
شهر يا قصبهء « حويزه » ، از آثار و بناى قديم است . دكان و بازار و كاروانسرا دارد .
مسجد آجرى هم دارد ، ولى روبه خرابى است . حمام ندارد ، و بهواسطهء آبادى « بسيتين » « 1 » و « خفّاجيه » - كه مسكن بنى طرف است - اغلب خانوار « حويزه » كوچيده [ و ] ميان « بنى طرف » رفته و نسبت [ به ] سابق ، خراب شده [ است ] ، حتى كسبه و صنعتگر آنجا ، تمام ميان « بنى طرف » رفته ، « بنى طرف » هم جزو « حويزه » بوده [ و ] حال مجزا شده [ است ] .
اوايل كه « سدّ ناصرى » خراب نشده بود ، آب « كرخه » به « حويزه » مىآمده و « حويزه » خيلى آباد بوده [ است ] . بعد از خراب شدن سدّ مزبور ، آب « كرخه » ، آب « كرخه » ، رفته رفته به « خفاجيّه » و « بسيتين » رفته ، كه حالا تمام رود « كرخه » ميان « بنى طرف » مىرود و تمام اراضى آنجا را « شلتوككارى » مىكنند ، و سالى ، مبلغهاى گزاف فايده مىبرند .
بههرحال ، آبادى « خفّاجيّه » و « بسيتين » ، اسباب خرابى « حويزه » گرديده [ است ] .
« دهنه » و « ركاب » « حويزه » كه در « ايران » مشهور به خوبى بود ، حال يك نفر « چيلانگر « 2 » » يا « آهنگر » پيدا نمىشود ؛ و هرچه سعى كردم و فرستادم چند جفت « دهنه » و « ركاب » بخرند ، پيدا نشد .
همه ميان « بنى طرف » رفتهاند ، ولى هرچند خانوار كه در « حويزه » باقى مانده ، تقريبا 1000 خانوار و چهار پنج هزار نفوس است .
اغلب « متمول » هستند و محتاج نيستند و يك نفر گدا در اينجا ديده نشد . اگر هم بىچيز باشند ، گدايى را عار مىدانند ؛ مخصوصا مىگفتند پارسال در « عيد فطر » ، هرچه سعى كرده بودند كه يك نفر « مستحق » پيدا بكنند [ تا ] فطره به او بدهند ، پيدا نشده بود .
والى حاليّه « حويزه » ، « مولا عبد الله خان » است ، كه به ضمانت « شيخ خزعل خان » ، « حضرت ايالت » ، امسال او را والى ، و « مولا طعمه خان » پسر « مولا مطلب » را - كه والى بود - معزول و در « شوشتر » حبس فرمودند ؛ ولى والى حاليّه ، خيلى « بىچيز » و
هامش
( 1 ) . بستان امروزى .
( 2 ) . چيلانگر( chilangar )، چلنگر ، آنكه آهنآلات خرد از قبيل قفل ، كليد ، چفت ، زره ، زنجير ، انبر ، ميخ و مانند آنها را مىسازد . ( فرهنگ فارسى معين ، 1 / 943 ) .