پس ، بعد از مدتى ، با زحمت و حدس صائب ، راه پيدا شد .
منزل نوزدهم : زعفرانلو
2 ساعت از دسته رفته ، به زعفرانلو « 1 » رسيديم . پنج فرسخ راه بود . ريگسار و راه خوبى داشت ، كه با همهء بارش روز ، به جهت گل اذيتى نشد . [ در ] آنجا كاروانسرايى « 2 » بود [ كه ] تازه تعمير شده ، ولى بعد يك برج [ از ] آن باز شكسته است .
در نزديكى چاپارخانهء آنجا ، مهمانخانهء مختصرى بود كه مرحوم حاجى حسام السلطنه بنا كرده ، [ در ] آنجا منزل شد . جاى خوب دربسته و مخصوص [ بود ] .
حوضى در وسط داشت . چادر [ را ] هم كنار حوض زده بوديم .
[ در ] آنجا نشسته ، مشغول تفكر بودم .
مرحوم حاجى حسام السلطنه ، فاتح هرات ، سالها [ در ] اين طرفها با تسلط و اقتدار حكومت كرده است . حالاها نزديك است بالمرّه « 3 » از خاطرها فراموش شود .
شاهزادهء عاقل ، رشيد [ و ] غيورى بود . حال وفات كرده [ است ] . رحمة الله عليه .
بيت
هان اى دل عبرتبين ، از ديده نظر كن هان * ايوان مداين را آئينهء عبرت دان « 4 »
از راوى معتبر شنيدم سالى كه آن مرحوم به مكّه معظّمه مشرف شده بود . در عبور از اسلامبول و ملاقات به اعلى حضرت سلطان صحبتى از شيخ عبيد اللّه و خرابىها و بدطورىهاى او شده بود .
شنيدم شاهزادهء معظم به عرض سلطان رسانده [ است ] شيخ عبيد اللّه در سر حدات ايران كه بناى « شرارت » و « طغيان » گذاشته و خاك شما را مأمن خود قرار داده و
هامش
( 1 ) . امروزه به آن زعفرانيه مىگويند و در طول تاريخ به نامهاى زعفرانى و زعفرانلو معروف بوده است . اين روستا از توابع شهرستان سبزوار بود . و تا اين شهر 37 كيلومتر فاصله دارد . « ده آبادى است . كاروانسراى از قديم دارد . قنات آبى از پشت كاروانسرا مىگذرد . خود زعفرانى قلعه و سكنه ، آبادى و حمام دارد . زراعت كمى دارند . آبش از قنات است . آبانبارى دارد . سابقا از بناهاى قديم كاروانسراى بزرگى داشت كه خراب شده بود . در صدارت ميرزا آقا خان ، مصالح رباط خراب را برداشته ، كاروانسراى بزرگ تازه ساختهاند . » ( سفرنامه سيف الدوله ، 302 )
( 2 ) . كاروانسراى زعفرانيه با قدمت صفوى - قاجاريه به شماره 1696 در تاريخ 17 آذرماه 1364 ه . ش . در فهرست آثار ملى كشور ثبت شده است . آبانبار اين كاروانسرا توسط محمد ناصر خان ظهير الدوله ساخته شده و داراى 2 بادگير است . ( بناهاى عام المنفعه ، 99 ) .
( 3 ) . بالمره( be - l - marra )، يكباره .
( 4 ) . بيت از خاقانى شروانى است .