كتاب در رشتههاى مختلف علمى : فقه ، اصول ، منطق ، فلسفه ، كلام ، تفسير حديث ، ادبيات ، تاريخ ، اخلاق ، رجال و درايه ، علوم اجتماعى و رد بر مكتبهاى مادى و مسلكهاى خرافى ، به عربى و فارسى تأليف و تصنيف كردهاند كه تقريبا نصف آن چاپ و منتشر شده است .
از آن موقع تاكنون نيز پيوسته بر تعداد اين كتب افزوده مىشود . حوزه علميه از وجود مراجع روشنبين و آشناى به اوضاع جهان ، فيلسوفان عاليقدر ؛ گويندگان زبردست ، نوابغ جوان ، نويسندگان ورزيده برخوردار است . بعضى از آنها در رشتههاى مختلف تخصص دارند ، و بعضى ذوفنون مىباشند ، بعضى با علوم جديد و زبانهاى انگليسى و فرانسوى آشنائى كامل دارند ، و برخى نيز سرگرم فراگرفتن آنها هستند .
كتابهائى كه اخيرا علما و فضلاى حوزهء علميه منتشر ساختهاند ، دليل بسيار روشنى بر ميزان اطلاعات و حسن ابتكار و نبوغ آنهاست . يكى از نشانههاى بارز آن مجلهء ماهانه دينى و علمى درسهايى از مكتب اسلام است ، كه پنج سال پيش تأسيس و فقط به وسيلهء فضلا و دانشمندان جوان حوزه اداره مىشود ، و در يك سطح بسيار عالى از انتشار قرار دارد . در سراسر مملكت حتى قريهها و دهكدهها مشترك دارد ، و در ممالك خارج نيز مورد استفاده دانشجويان و افراد خودى و بيگانه است .
با اين وصف بايد اعتراف كرد كه حوزهء علميهء ما از سالها پيش در تمام شئون خود محتاج به يك تحول اساسى بوده است و انجام آن در شرائط فعلى بيش از هر وقت ديگر ضرورت دارد . تمام اصول و فروع دين مقدس اسلام بر پايهء نظم و ترتيب و تشكيلات استوار است ! اصول دين ما از توحيد تا معاد ، و فروع فقهى و احكام دينى ، از اول طهارت تا آخر كتاب ديات همه و همه زبان گوياى يك برنامهء صحيح و كامل انتظامات جامعه مسلمين است ، در تمام آنها نظم و انظباط به بهترين وجه رعايت شده است . با استفاده از اين معنى مىگوييم :
سازمان و تشكيلات روحانيت بايد متناسب با وضع روز و جوابگوى نسل جوان و عموم طبقات مسلمان اعم از زن و مرد و بالاخص تحصيلكرده و اروپا ديده باشد ، تا اولا بتواند موجوديت خود را حفظ كند و ثانيا مبشر تعاليم حياتبخش اسلام و احكام و قوانين جاويدان مذهب حقه جعفرى باشد ، و نسل جديد را از گمراهى و ماديگرى و انحراف اخلاقى حفظ كند . بديهى است كه اين تحول بايد مستقيما به وسيلهء مراجع تقليد و زعماى عاليقدر حوزهء علميه كه از هر كس بهتر واقف به نقص تشكيلات حوزه و راه اصلاح آن هستند
تاريخ قم ( فارسى ) — صفحة 94
مساهمون: على دوانى
ص٩٤