در اين مدت شيعيان جهان از سراسر دنياى شيعه و داخلهء كشور با مراجع عاليقدر خود ارتباط برقرار نموده و مشكلات كار و مسائل دينى خود را از قم مىخواستند . بهطور متوسط روزانه 80 تا 100 نامه و تلگراف براى مرحوم آيت اللّه بروجردى به قم ارسال يا مخابره مىگرديد و از قم جواب داده مىشد . علاوه بر اين ، محصلين و دانشجويان حوزه كه در زمان آيت اللّه حائرى و بعد از وفات آن مرحوم تقريبا هزار تا دو هزار نفر بودند ، در عصر مرجعيت آيت اللّه بروجردى ، به شش هزار نفر افزايش يافت .
اين معنى هنوز هم باقى است . توجه مردم مسلمان به قم و مراجع تقليد قم بيش از سابق و روزافزون است ، امروز ارزش حوزهء علميه و مراجع آن و تأثير علما و دانشمندان آن ، در نگاهداشت مملكت از پيشامدهاى سوء و جلوگيرى از مفاسد اخلاقى و بيگانهپرستى و ماديگرى بيش از پيش به ثبوت رسيده است .
حوزهء علميه قم بر خلاف تشكيلات و سازمان روحانيت مسيحى و غير هم بدون چشم داشت به بودجهء دولت و تأمين مخارج خود از كمك اجبارى افراد ، با توكل به خداوند متعال و در سايهء عنايات حضرت بقية اللّه امام زمان ارواحنا فداه ، فقط به وسيله وجوهات شرعى كه طبق دستور اسلام مردم متدين و خداپرست به مراجع دينى مىپردازند ، اداره مىشود .
بهمينجهت هر چند به واسطه نقص تشكيلات و نداشتن بودجه مرتب و كافى ، قم تا كنون نتوانسته است در برابر تقاضاى مردم و محيط چنانكه مىبايد خود را عرضه كند ، و در حقيقت سازمان متناسب با احتياجات روز به وجود نياورده ، ولى با اين وصف چنان كه همه اعتراف دارند ، از روز تأسيس خود تاكنون مانند ساير حوزههاى علميه شيعه ، با كمال سادگى و دور از هرگونه سر و صدا ، خدمات مثبت و بسيار صادقانه به اين مرز و بوم نموده است .
اين معنى در تمام نقاط كشور كه افراد فارغ التحصيل حوزهء علميه قم مشغول انجام وظيفه دينى و رسيدگى به امور مذهبى مردم مسلمان ، و ارشاد و تبليغ گمراهان به راه راست هستند كاملا مشهود است ، و نيازى به مزيد بيان ندارد .
حوزهء علميه قم از به دو تأسيس خود تاكنون دهها مجتهد مبرز و صدها علما و دانشمند نامى و هزاران خطبا و گويندگان و نويسندگان پرارزش و توانا و دلسوز تحويل اجتماع مسلمين بالاخص جامعه ايرانى داده است .
چنانكه در كتاب « شرح زندگانى آيت اللّه بروجردى » نوشتهام ، در مدت شانزده سال توقف آن مرد بزرگ در قم فضلا و دانشمندان و نويسندگان حوزهء علميه قم بيش از سيصد جلد
تاريخ قم ( فارسى ) — صفحة 93
مساهمون: على دوانى
ص٩٣