دانشمندان نامى عصر خود بوده و در شهر قم مىزيسته و در همانجا نيز از دنيا رفته و مدفون شده است . تعجب است كه مؤلف « ريحانة الأدب » در انتساب وى به ملا عبد الرزاق ترديد داشته كه مىنويسد : « و چنانچه مشهور است ميرزا حسن لاهيجى نيز پسر ديگر فياض و فاضلى بوده صالح . . . « 1 »
ولى ترديد نيست كه ميرزا حسن لاهيجى پسر ملا عبد الرزاق لاهيجى بوده است .
بهترين دليل ما نوشتهء همشهرى دانشمند و همسفر از شيخ محمد على حزين لاهيجى است كه او را در سفر خود همراه پدرش از اصفهان به لاهيجان ديده و در سفرنامهاش در عنوان « ذكر معدودى از افاضل معاصرين رحمهم اللّه » مىنويسد : « و از افاضل و اعلام كه در آن سفر ملاقات شده ، فاضل محقق ميرزا حسن خلف مرحوم ملانا عبد الرزاق لاهيجى است . در دار المؤمنين قم كه موطنش بود در سن كهولت و اواخر حيات ، سعادت خدمت ايشان يافتهام .
در علم و تقوى آيتى بود . مصنفات شريفه دارد ، چون « شمع يقين » در عقايد دينيه ، و « جمال الصالحين » در اعمال و رسالهء تقيه و غير آن . . . « 2 »
مؤلف « رياض العلما » او را فاضل حكيم ، از معاصرين خود دانسته و مىگويد نزد پدرش تحصيل كرد ، و چندين كتابش از جمله « مصابيح الهدى و مفاتيح المنى » در حكمت را نام مىبرد . و مىگويد در سال 1121 - قمرى - وفات يافت . « 3 »
استاد فقيد علامهء تهرانى شرححال او را به تفصيل نگاشته و از جمله مىنويسد :
ملا حسن در حدود سال 1045 متولد شده ، مادرش ام كلثوم ( دختر ملا صدرا ) متولد 18 رمضان 1019 است . . . و ضمن شمارش تأليفات او مىنويسد : كتاب « زواهر الحكم » او در حكمت و مرتب بر يك مقدمه و سه باب است . . . » « 4 »
مؤلف ريحانة الأدب جمعا 13 كتاب او را نام برده ، و بعضى را شرح مىدهد ، از جمله « آئينه حكمت » به فارسى در اصول دين ، و « الفة الفرقه » در كلام ، و « روايع الكلم » در حكمت مرقد او امروز در قم كنار خيابان ارم نزديك گذر خان است . جا دارد كه به نحو شايستهاى تعمير شود .
هامش
( 1 ) - ريحانة الأدب ، ج 3 ، ص 234 .
( 2 ) - تاريخ و سفرنامه حزين ، تحقيق على دوانى ، چاپ دوم ، ص 166 .
( 3 ) - رياض العلما ، ج 1 ، ص 207 .
( 4 ) - الكواكب المنتثره ، ص 177 .