و اذكار اسلامى مىباشد .
مؤذن كه موظف به اعلام ساعات عبادت از بالاى مسجد است .
قنديلچى كه متصدى روشنايى شموع و قناديل مىباشد .
قمى كه موظف به تنظيف محوطه و آبپاشى در مسجد است .
آبكش كه متعهد تهيه آب لازم براى وضو و تطهيرات مىباشد .
متولى كنونى آستانهء مباركه كه حكومت قم نيز با وى است ، پيرمرد عالى مقامى است كه سابقا قورچى باشى بوده ، يعنى فرماندهء كل نيروى مسلح مخصوصى كه تعداد آن بالغ بر سى هزار نفر مىباشد . « 1 »
در شهر قم عمارات عاليه و ابنيه شامخه ديگرى نيز وجود دارد ؛ و بهطور كلى بلدهء خوبى است ، اما شدت گرماى آن موجب ايذاء و اذيت انسان مىباشد . در ايام تابستان آب نهرى كه از شهر مىگذرد بسيار كم مىشود ، اما در اوايل بهار كه برفها ذوب مىشود ، آبهاى كوهستانهاى اطراف در آن جمع شده موجبات طغيان نهر را فراهم مىآورد .
بستر اين نهر كه رودخانه قم خوانده مىشود ، به پهناى سن پاريس است ، ولى معهذا چنانكه گفته شد در نتيجه اضافه شدن مجارى جبال اطراف مجراى نهر پر شده به سوى خود شهر پيش مىآيد . اسم حقيقى اين نهر جويبادگان است .
تحقيق در جغرافياى تاريخى قم
طول جغرافيايى قم هشتاد و پنج درجه و چهل و هشت دقيقه و عرض آن سى و چهار درجه و سى دقيقه مىباشد . آب و هواى اين بلده خوب است ، ولى چنانكه گفتيم فوق العاده گرم مىباشد . در تابستان مردم جزغاله مىشوند ، بهطورى كه در سرتاسر ايران منطقه به اين گرمى وجود ندارد . همهگونه ارزاق و خواربار بسيار زياده و ميوهجات بخصوص پسته فراوان است . « 2 » مردم شهر بسيار معقول و مؤدب و قابل معاشرت مىباشند .
بسيارى از علماى متبحر در فن نقشهبردارى جغرافيايى مدعى هستند كه قم همان شهرى است كه بطلميوس آن را گونا ، يا گورينا خوانده است . مترجم بطلميوس مىگويد كه
هامش
( 1 ) - قورچى باشى ، از ريشهء قور و ماق به معنى حفاظت و حراست است . اين عده مستحفظين خاص به شمار رفته و در مقام دفاع از ميهن پيشتاز بودهاند ( مترجم )
( 2 ) - معلوم مىشود اگر امروز هم نهال پسته و فندق را بكارند ثمر مىدهد ( د ) .