كوزههاى قم بهخصوص از اين جهت جالب توجه و مورد نظر طالبين مىباشد كه در ايام تابستان آب آشاميدنى در اين ظروف به سرعت اعجازآورى خنك و مطبوع و خوردنى مىشود ؛ و اين در نتيجهء تخلخل و ترشح مدام آنها است .
كسانى كه طالب آب مطبوع و خنك مىباشند ، از يك كوزه حداكثر بيش از پنج يا شش روز استفاده نمىكنند . معمولا براى دفع رايحه گل ابتدا كوزه را با گلاب مىشويند ، آنگاه آن را از آب پر ساخته ، پارچه سفيدترى به دورش پيچيده در هواى آزاد آويزان مىكنند . يك ربع آب كوزه در شش ساعت اوليه به بيرون تراوش مىكند ، ولى سپس كمتر ترشح مىشود بهطورى كه روزبهروز منافذ كوزه با كثافات ( آهك و خاك و اجرام ديگر شيميايى ) گرفته مىشود ، و خلل و فرج آن بهطور كلى مسدود مىگردد . در اين موقع ديگر اين قبيل ظروف فاقد صلاحيت مىگردد و به علت عدم ترشح آب در آنها مىگندد و بايستى تازهاش را گرفت .
براى تهيه آب آشاميدنى در قم ، مردم از منابع تحت الارضى كه با چهل يا پنجاه پله بزرگ به اعماق زمين هدايت مىشود ، استفاده مىكنند . « 1 »
آب اين منابع بسيار مطبوع و فوق العاده خنك مىباشد ، و عبارت از چشمههائى است كه در همان محل از زمين بيرون مىآيد و به وسيلهء شيرى باز و بسته مىشود . منابع مياه مذكور ، در گرماى شديد و سوزان تابستان قم و حوالى آن ، نعمت عظمى و موهبت گرانبهايى شمرده مىشود . كاروانسراها و مساجد زيباى متعددى در اين شهر وجود دارد ؛ و عالىترين مسجد قم همان است كه دو پادشاه متوفاى اخير ايران در آنجا به خاك سپرده شدهاند . « 2 »
تصوير اين مسجد باشكوه كه شهرهء آفاق خاور است ، از نظر خوانندگان مىگذرد . چنان كه در تصوير مربوطه ديده مىشود ، مسجد مزبور داراى چهار حياط مىباشد : محوطه نخستين همچو باغى است كه از گل و درخت مستور است ، و به شكل مربع مستطيل مىباشد .
خيابان وسطى سنگفرش شده و با طارمى و نرده از باغچه و گلستان مجزا گشته است ؛ و دو منطقه مرتفع آجر فرش به ارتفاع سه پا « 3 » در دو طرف خيابان مشاهده مىشود كه در طول حياط امتداد يافته است . بر سطح هريك از اين مناطق بيست باب اطاق ديده مىشود
هامش
( 1 ) - منظور آب انبارهاى قم است كه در آن زمانها تنها منبع آب آشاميدنى قم بهخصوص در تابستانها بوده ، و تا نيم قرن گذشته و اوائل اقامت ما در قم هم معمول بود .
( 2 ) - منظور از اين مسجد حرم حضرت معصومه ( ع ) ، و دو پادشاه اخير : شاه صفى و شاه عباس دوم بوده است .
( 3 ) - هر پا معادل 3248 متر ، و دوازده شست است ( مترجم )