سفرنامهاش در حيات خود ، در اروپا به چندين زبان از جمله انگليسى و آلمانى ترجمه و مكرر به طرز بسيار نفيسى تجديد چاپ شد .
تتبعات و تحقيقات او در اوضاع ايران از همان موقع به بعد مورد توجه خاص شرق شناسان امثال ادوارد گيبون و منتسكيو و ادوارد برون و مينورسكى واقع گرديد ، حتى سياستمدارانى بزرگ از جمله لرد كرزن اعتبار به سزائى براى نوشتههاى او قائل بودند .
ادوارد براون انگليسى ايرانشناس مشهور مىنويسد : « شاردن معتبرترين مورخ عهد صفوى است . » « 1 »
سفرنامه شاردن در 10 جلد به فارسى ترجمه و چاپ و منتشر شده است . اينك شرح جالبى كه اين جهانگرد نامى از مشاهدات خود در قم مىدهد :
تعريف و توصيف قم
قم شهر بزرگى است كه در دشت وسيعى در طول يك رودخانه و در مقابل كوه بلندى كه نيمساعت راه با آن فاصله دارد ، واقع شده است . هيأت اين بلده مربع مستطيل مىباشد كه از طرف مشرق به سوى مغرب گسترده شده است ، و وضع آن در تصوير مربوطه از نظر قارئين مىگذرد . بهطورى كه مردم محل مىگويند ، اين شهر داراى پانزده هزار باب خانه باغچه است و العهدة على الراوى ، چون من شخصا به شمارهء آنها اقدام نكردهام . اكناف و اطراف قم را باغها و بساتين احاطه كرده است ، بعلاوه باغات بزرگى نيز در آن طرف رودخانه ديده مىشود .
در يكى از باغهاى مصفاى اين حدود ، مقبرهء رستمخان از سلسله سلاطين گرجستان مشاهده مىشود ؛ اين پادشاه براى نيل به سلطنت آن سامان به آئين اسلام گرويد . اين باغ با شكوه از گردشگاههاى عادى اهالى قم به شمار مىرود .
دو ديوارهء عالى در لبهء رودخانه به طول نهر و به درازاى خود شهر وجود دارد ، و در منتهىاليه شرقى رودخانه پل بسيار باشكوهى بنا شده است . همچنين بازارهاى بزرگ و خوبى وجود دارد كه خريد و فروش عمده و خرده در آنها انجام مىگيرد ؛ ولى با وجود اين ، قم موقعيت عمدهء تجارتى ندارد . صادرات مهم شهر عبارت است از ميوهجات تر و خشك ، بخصوص انار ، و صابون بسيار ، تيغههاى شمشير ، و ظروف سفال و سفيد و لعابدار . عاليترين صابون و بهترين تيغه شمشير در سرتاسر ايران مخصوص صنعتگران شهر قم است .
هامش
( 1 ) - تاريخ ادبيات ايران ، ج 1 ص 16 .