تاريخ پىدرپى تأليف گرديده كه با تمام اختصار و نواقص مايهء اميدوارى بوده ، از اينجهت قرن چهاردهم را بايد قرن روشن تاريخى بنامند ، زيرا در اوائل صدهء نامبرده « تاريخ فيض » به سال 1303 قمرى تأليف گرديده است كه اين تاريخ مفيد و نسبتا جامع و بسيار معتبر است ، منتهى فاقد زندگانى و حالات امامزادگان و محدثين و حكما و وزرا بوده ، مشتملاتش اكثرا راجع به امكنه ، و از بزرگان شهر كمتر نام برده است .
و ديگر كتاب « انوار المشعشعين » تأليف اديب متبحر شيخ محمد على ارجستانى قمى به سال 1333 قمرى است . در سه مجلد كه جلد اول آن به طبع رسيده و جلد دوم به چاپ نرسيده ، در كتابخانه مؤلف موجود ، و جلد سوم آن به كلى وجود ندارد .
اين تاريخ با تمام تفضيلى كه دارا است ناسليس و حالات شعراء و حكماء و علماء را فاقد و جلد سوم آن هم كه در حالات محدثين است ناياب و شايد به تأليف آن موفق نشده است ، مضافا فاقد وضع كنونى شهر بوده ، بناهاى مهمه و تاريخى آستانهء مقدسه و ساير ابنيهء باستانى و كهن شهر را ذكر نكرده ، بدين لحاظ هم ناقص است . ( جلد اول انوار المشعشعين در سال 1325 قمرى چاپ شده ، و جلد سوم ، هم به دست آمده است )
و سومى « تحفة الفاطميين » تأليف شيخ حسين مفلس به سال 1353 قمرى ( صحيح 1350 و 1351 ) است كه مىتوان با يك تفاوتى آن را عين و يا نسخهء بدل تاريخ فيض دانست .
و چهارمى تاريخ « راهنماى قم » از انتشارات دفتر آستانهء مقدسهء قم به قلم فاضل خبير معاصر جناب آقاى حاج سيد على اكبر برقعى قمى به سال 1357 قمرى است كه در عين اختصار مفيد و جامع است ، ولى بايد آن را مختصرا تاريخ ابنيهء آستانهء مقدسه دانست ، نه تاريخ قم » .
و مىافزايد كه : « آنچه مايهء بسى تأسف است اين است كه تاريخ آل محمد و تراجم حالات امامزادگانى كه بدين شهر درآمده و در همين شهر هم زندگانى را بدرود گفتهاند ، در هيچكدام مورد تدقيق و توجه قرار نگرفته ، پارهاى حقايق مهمه و مطالب لازمه را يا قابل ذكر ندانسته و يا بدانها اهميت ندادهاند ، و مخصوصا از حقوق ثابتهء سلالهء طاهره چيزى ننوشتهاند .
و با اين كه به طور مستقيم با عالم اسلاميت مرتبط است موضوع بحث قرار نداده ، يك سلسله حقايق را در پردهء استتار باقى گذارده ، موضوعاتى كه با عالم اسلام ارتباط ندارد ، محل گفتگو قرار دادهاند و بنابراين به منظور تكميل نواقص و ابوابى كه در تاريخهاى نامبرده ذكر نكردهاند ، چنانچه گفته شد ، اين كتاب را به تاريخ زندگانى مردان بزرگ و
تاريخ قم ( فارسى ) — صفحة 22
مساهمون: على دوانى
ص٢٢