- 2 - [ به نقل عباس فيض نوهء ميرزا على اكبر فيض كه تاريخ قم خود را . . . ]
به نقل عباس فيض نوهء ميرزا على اكبر فيض كه تاريخ قم خود را در سال 1303 قمرى تدوين نموده ، و مؤلف از آن كتاب ( نسخه خطى ) استفاده زياد برده ، ميرزا على اكبر در مقدمهء آن كتاب نوشته است : « در سال 1300 قمرى هجرى كه به تهران رفته بودم از شاهزاده عليقلى ميرزا ( اعتضاد السلطنه ) وزير علوم كه از فضلاى عصر است ملاقات نموده ، در طى مذاكرات جاريه سخن از كتاب « تاريخ قم » به ميان آمده ، معظم له اظهار داشت كه كتابخانهء وزارتى ما تاريخ مزبور را فاقد است ، آيا در جائى سراغ داريد تا درصدد استنساخ آن برآييم يا خير ؟
عرض كردم كه از نسخه اصل كه به عربى است اطلاعى ندارم ، ولى از ترجمه آن چند نسخهاى در قم موجود است كه عموما ناقص است ، يعنى فقط پنج باب اوليه را دارا و پانزده باب بقيه را فاقد است .
وزير فرمودند از نسخهء عربى آن اطلاعى هم نداريد ؟ عرض كردم چرا ، از جناب حجة الاسلام آقاى حاج ملا محمد صادق مجتهد قمى شنيدم كه مىفرمودند موقعى كه در اصفهان تحصيل مىكردم ضمن تفحص در كتابخانهء يكى از علماى آن شهر به اصل نسخهء تاريخ قم برخورد شدم و نام صاحب كتابخانه را هم مىگفتند ، ولى بنده فعلا فراموش كردهام ، و همينقدر معلوم مىشود كه در اصفهان وجود دارد ، و حضرت و الا مىتوانند دستور فرمايند كه مأمورين در كتابخانههاى اصفهان جستجو و تفحص كنند تا شايد آن را بيابند .
وزير فرمود : شما همان پنج باب اوليه ترجمهء تاريخ مزبور را براى ما بنويسيد و بفرستيد تا براى پيدايش نسخه اصل اقدام مؤثرى بشود .
بنده هم موقعى كه به قم بازگشتم پنج باب مزبور را استنساخ نموده ، به جهت ايشان فرستادم ، و پس از چندى كه به تهران مسافرت كردم مجددا به ملاقات ايشان رفتم و در جريان گفتگو فرمودند : راستى نسخهء اصل را در اصفهان به دست آوردهاند و اكنون به دستور من كاتب مشغول استنساخ است ، ولى چون به قم بازگشتم طولى نكشيد كه خبر فوت آن وزير را شنيدم ، و بالاخره نفهميدم كه آن نسخه كجا بوده و استنساخ آن به پايان رسيده يا نه ، و به طهران فرستادهاند يا خير ؟ » .
سپس عباس فيض مىگويد : « بههرحال همين ترجمهء تاريخ قم هم با اين كه فقط داراى پنج باب از بيست باب است از نفايس كتب تاريخى باستانى شمرده مىشود ، و با تمام استقصايى كه شخصا به عمل آوردم ، بيش از شش نسخه از آن را در قم نيافتم كه بهطور كلى