ابو زيد سيرافى گويد : كه از هندوستان قوافل مسلسل بخراسان و از انجا بهند مىآيند ، راه اين قوافل بزرگ زابلستان ( وادى ترنك و ارغنداب ) است ، « 1 » و شمشيرهاى هندى ( مهند ) .
بقول فون كريمر آلمانى از راه شبرغان شمال افغانستان تجارت ميشد « 2 » ، كه بگفته ژوزف هاكن برج مشهور مبادلات اموال التجارهء كاروانهاى شرقى و چينى درينجا بود . « 3 »
سوم :
راه بسيار مهم و سوم تجارتى خراسان و سيستان به سرزمين سند و هند از نشاپور و هرات و سيستان و بست به رخج ميگذشت ، و از وادى پشين و شال ( كويته كنونى ) به درهء بولان و سرزمين وسيع سند سرازير ميشد .
درين منطقه شهر بسيار معروف و تجارتى هرات بود ، كه از سمت غرب با نشاپور مركز مهم ديگر بازرگانى خراسان مىپيوست . نشاپور از به دو ورود عساكر اسلامى مركزيت و اهميت خاصى داشت ، و مبدأ سوقيات عظيم عرب در خراسان بود ، اين شهر در قرن چهارم هجرى بسيار معمور گشت ، و جاى بازرگانان و بازرگانى بود ، « 4 » و بازارهاى خاصى براى انواع تجارت داشت ، و صنعتكاران و كلاهسازان و پوستيندوزان و ريسمانفروشان و ديگر اصناف كسبه و ارباب صنعت رستههاى خاصى در بازارها داشتند ، و از دكانهاى بزازى آن كالاى فراوان به بلاد ديگر برده مىشد ، و در خراسان در تجارت ورود قوافل بازرگانى از نشاپور شهرى بزرگتر نبود ، و انواع البسه و منسوجات فاخر نخى و ابريشمى از ان بساير بلاد اسلامى صادر شدى . « 5 »
هامش
( 1 ) - كتاب الهند و السند 201
( 2 ) - تهذيب مشرق در عصر خلفاء ترجمه اردو 22
( 3 ) - تمدن ايرانى 454
( 4 ) - حدود العالم 55
( 5 ) - صورة الارض 433