حد وسط و مقايسهء اوضاع مفيد است وى گويد :
« اقاليم خراسان در دست آل سامان است ، و بايشان خراج دهند . مگر اميران سيستان و خوارزم و غرج الشار و جوزجان و بست و غزنين و ختل هدايا فرستند .
سيستان در تصرف آل ليث ، و غرج در دست شار ، و جوزجان در تصرف آل فريغون ، و غزنين و بست در دست اتراك ( اسلاف سبكتگين ) است . از فى نفر غلام هشتاد تا صد درهم و از كنيزان توركى 20 تا 30 درهم ، و از اشتر دو درهم ، و از قماش يكدرهم و از نقرهء قالبى يكدرهم تا نيم درهم ماليات اخذ مىشود . » « 1 »
از اعداد ذيل كه البشارى مقدسى داده ، تفاوت ماليات و درامد دورهء يكصد سال بعد از ابن خرداذبه ظاهر است :
خراج اصل خراسان : ( 930 ، 800 ، 44 ) درهم نقد ، و بيست هزار ستور و گوسپند ، و يكهزار و دوازده نفر غلام ، و 1300 قطعه البسه و تختهء آهن .
وخان ( 000 ، 40 )
نشاپور ( 600 ، 108 ، 1 ) درهم ( سه خزانهء مربوط آن 847 ، 624 ، 1 درهم و مقاطعهء معادن آن ( 720 ، 758 ) درهم
سيستان ( 000 ، 947 )
غزنه ( 000 ، 600 )
كابلستان ( 000 ، 500 ، 1 )
بلخ ( 300 ، 193 )
خلم ( 000 ، 12 )
تخارستان و باميان ( 432 ، 156 )
هامش
( 1 ) - احسن التقاسيم 337 ببعد