( على بن عيسى ) را به خراسان مفرست ، و من خلاف كردم ، و سخت مبارك آمد آن خلاف تو . يحيى گفت : اگر اين را از پس دردسر نباشد نيكست ، و ممكن است بعد از تحصيل چنين مال و متاع براى نظام آن ولايت بعوض يك درهم اين اموال ، ده درهم مصرف ضرورت افتد ، و او تا ده چند خود را ننهاده اين قدر پيش امير المومنين نياورده ، و چون خراسان از مال تهى گردد ، مردم از مصادره ستوه شوند ، و دشمنان سر برآرند ، كه تدارك آن دشوار باشد . « 1 »
بارى فضل و دودمان او در تطبيق اين سياست بهىخواهانه آنقدر مقاومت كردند ، كه در آخر به قول صاحب مجمل دل رشيد از برامكه سير شده بود ، و چنانچه بيايد يكى از وسايل تباهى اين دودمان بزرگ گرديد ، اما خراسانيان ازو آنقدر سپاسگذارى و منتپذيرى كردند ، كه در زمان حكومتش براى اظهار قدردانى و شكران انعام و احسان او بيست هزار كودك نوزاد بنام فضل نامگذارى كرده بودند « 2 » .
6 / بقول جهشيارى كه ابن خلكان نقل نموده : فضل چون به خراسان آمد ، رسوم جور را برداشت ، و مالياتيكه بر ذمت مردم باقى مانده بود بخشيد ، و دفاتر آن را بسوزانيد ، در تنخواه عساكر افزايش نمود ، و در مدت يكسال ده مليون درهم را به كارداران و ملاقاتيان خود بخشيد . « 3 »
7 / يكى از خدمات فراموش نشدنى فضل در نشر تمدن و علوم اسلامى اينست ، كه وى صنعت كاغذسازى خراسان را كه يكى از مراكز آن در سمرقند بود نشو و نما داد ، و هنگاميكه از خراسان به بغداد برگشت ، اين صنعتگران ماهر خراسانى را به آنجا برد ، تا ايشان براى صنعت كاغذسازى در بغداد كارخانهها ساختند ، و همين صنعت كه از چين به خراسان رسيده بود در كشور اسلامى نشر و توسيع يافت ، و بعد از ان از راه اندلس به اروپا انتقال كرد . « 4 »
هامش
( 1 ) - مجمل 344 و اخبار برامكه ص 63 از مولف نامعلوم طبع تهران 1312 ش
( 2 ) - تاريخ آل برمك از عبد الجليل يزدى طبع شفر در منتخبات ادبيات فارسى جلد دوم ص 27 / 28
( 3 ) - وفيات الاعيان 2 / 409
( 4 ) - تاريخ فرهنگ 407 و تاريخ عرب ازهتى 86 و مقدمهء ابن خلدون 250