مجارى تاريخ را تبديل داد ، و حتى بزرگان عرب هم او را بزرگترين مرد تاريخ شمردندى ، چنانچه روزى در پيشگاه مأمون خليفهء عباسى ذكرى از ابو مسلم رفت وى گفت :
« بزرگترين ملوك زمين سه كساند ، كه ناقلان دولتاند :
نخست سكندر ، دوم اردشير ، و سوم ابو مسلم خراسانى » « 1 »
بو مسلم شخصيت نافذى داشت ، و دست جود و سخا كشوده بود ، و اعراب نيز به فضايل نفس او مقر بودهاند ، بقول ابن اثير وى به اعراب لباسها دادى ، و چاهها و راهها را درست كردى ، و ذكر اوصاف او در بين اعراب عام بودى « 2 »
گويند كه مروان پادشاه اموى به اهل مكه دربارهء بو مسلم نوشته بود ، كه مساجد را ويران كرده و مصاحف را سوختانده است . چون مردمان مكه از آمدنش به زيارت بيت اللّه شنيدند ، بديدنش برآمدند . وى چون بحرم آمد از اسپ پياده شد ، پيزار خود را گذاشت ، و با پاى برهنه باحترام خانهء خدا نسك زيارت را چنان ادا كرد ، كه پيش ازو هيچ پادشاهى نگذارده بود ، مردمان مكه چون او را بدين صفات بديدند گفتند :
« ما پيش ازين هيچ حكمدارى را نديدهايم ، كه بيش ازو حرم محترم را تعظيم كرده باشد » « 3 »
بو مسلم حياتى ساده داشت ، و در سياه چادرى زندگى كردى ، پاسبان و حاجب نداشتى ، حلم و وقار و بردبارى او معروف بود ، و اتهامات بنى اميه را كه دربارهء عقايد و كيش او كردندى ، با سادگى و منطق دينى رد كردى ، چنانچه در لشكرگاه آلين بسال 129 ه گروهى از جوانمردان مرو پيش او آمدند ، و آراى او را در فقه پرسيدند ، وى چنين جواب داد :
« ازين پرسشها براى شما امر به معروف و نهى از منكر بهتر است ، و ما به يارى
هامش
( 1 ) - ابن خلكان 1 / 281
( 2 ) - الكامل 5 / 222
( 3 ) - مقدسى 5 / 95