اعراب همواره موالى ( ملل غير عربى ) را با خشم و نفرت ديده و آنها را تحقير مى نمودند ، و اين رفتار درشت تازيان بود ، كه موالى نسبت به امويان بدبين گرديده ، در مقابل عرب متحد گشتند ، و نيرويى را در خود بوجود آورده بودند .
چون مختار در حركت خود از قواى موالى كار ميگرفت ، و ايشان را رشد ميداد ، بقول طبرى بزرگان كوفه او را سرزنش كردند ، كه چرا موالى را به خود نزديك ساخته و حق داده ، كه بر اسپ و شتر سوار شوند ، و چرا ايشانرا كه بندگان آزاد كردهاند با تازيان شريك ساخته است ؟ « 1 »
سوم : موالى غير عربى كه در دربار و حيات عامهء تازيان در شهرها دخيل شدند ، ايشان مردمى بودند ، كه از فرهنگ و مدنيت و دانش بهرهئى داشته و تجارت و صنعت و زراعت و پيشههاى بازار و دفتر و ديوان و تمام امور مدنى را به كف گرفتند و اين اقتدار و نفوذ مدنى ايشان به جائى رسيد ، كه تازيان خالص از انها ترسيدند ، و در صدد نجات خود برآمدند ، و اين مكاوحت و بيم طرفين از يكديگر وسيلهء انتباه موالى گرديد ، و خطر شورش و بسط اقتدار موالى در نزد تازيان يقينى بود ، چنانچه احمد بن محمد مشهور به ابن عبد ربه مورخ عرب ( 246 - 328 ه ) گويد :
« معاويه گفتى من اين سرخان را « 2 » فزون مىبينم ، و چنين پندارم كه روزى بر اعراب خواهند شوريد ، بنابر ان بايد گروهى را بكشم ، و جمعى را براى آبادى راه و ادارهء بازار زنده گذارم « 3 » »
در چنين حال موالى با بسط نفوذ روز افزون خود در سرتاسر كشور وسيع امويان ، به حال خود ملتفت بودند ، و مقدماتى را براى نجات از سلطهء متعصب اموى مىچيدند ، و نفرت از عرب در بين مردم خراسان بدرجهيى شدت يافته بود ، كه شاعر شعوبى مشهور خراسانى بشار بن برد بن يرجوخ تخارستانى ( 75 - 167 ه ) اشعار
هامش
( 1 ) - فجر الاسلام فصل دوم و تاريخ تمدن اسلامى 4 ر 87
( 2 ) - اعراب موالى غير عربى را حمراء گفتندى ( تاريخ تمدن اسلامى 4 / 59 )
( 3 ) - فجر الاسلام بحوالهء عقد الفريد .