و فرمان روايان اموى ايشان را بين سپه سالاران و درباريان تقسيم كردندى ، و از ايشان در امور كشاورزى و صنعتى و جنگى و غيره كار گرفتندى ، و در آخر عدد موالى بر آزادگان افزود ، و به اكثر ميدانهاى جنگ اين موالى پنج چند مردم آزاد فرستاده مىشدند « 1 » و در هر جنگى هم تلفات فراوان ميدادند ، چنانچه مختار بن ابى عبيد در سنه 66 ه در عراق به خونخواهى امام حسين ( رض ) و خلافت محمد بن حنفيه علوى ايستاد ، و در لشكرش موالى دو چند اعراب آزاد بودند ، و در جنگ سال 67 ه شش هزار نفر ازين مردم كشته شدند ، در حالى كه از تازيان آزاد فقط ( 700 ) نفر مرده بودند . « 2 »
موالى اكثرا بدون تنخواه و معاش استخدام مىشدند « 3 » ولى برخى از فرمانروايان هوشيار حيات ايشانرا به پول ميخريدند ، و حضرت معاويه بهريكى از ايشان 15 درهم ميداد ، كه در عصر عبد الملك به ( 20 ) درهم و در هنگام خلافت سليمان به ( 25 ) درهم رسيد ، و هشام آن را به ( 30 ) درهم رسانيد . « 4 » امويان موالى خود را سخت سبك شمردندى ، و از آزار و شكنجه دريغ نداشتندى ، ولى ايشان درين سرنوشت خود بردبار بودند ، و گاهى هم از جور و آزار امويان به اطراف كشور مىگريختند ، چنانچه ميمون جد ابراهيم موصلى نوازندهء معروف ، از بيداد امويان گريخته بود . « 5 » با وجود اينكه احكام حقيقى اسلام كه از قرآن و سنت پيامبر صلى اللّه عليه و آله سرچشمه گرفته ، دربارهء بردهگان و تمام ملل مسلمان حكم به تساوى ميدهد ، و ساير مردم كه دين اسلام را قبول كرده باشند ، برادران يكديگر ميخواند و
إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ
« 6 » از نصوص قرانيست ولى در عصر امويان كه سياست نژادى و تفوق تازيان بعروج خود رسيده بود ،
هامش
( 1 ) - الكامل 3 - 173
( 2 ) - طبرى 4 / 577 و الكامل 4 / 121 و 136
( 3 ) - الكامل 5 / 24
( 4 ) - العقد الفريد 2 / 249
( 5 ) - الاغانى 2 - 5
( 6 ) - قرآن ، الحجرات 10