از طرف مفضل پانزده هزار لشكر ، بسردارى عثمان بن مسعود گماشته شد ، تا صفحات شمال آمو را از قواى موسى تصفيه نموده ، و خود او را نيز بكشتند . « 1 »
قتيبه بن مسلم باهلى : « 2 »
در عصر امويان خراسان منبع شورشها و فتنهها بود ، و اين دو علت داشت :
يكى اينكه مردم و فرماندهان بومى خراسان به آسانى تن به اطاعت حكمرانان تازى ندادند ، و بارها مصدر شورشها و آشوبها گرديدند ، و ميخواستند آزادى خويش را از دست ندهند .
دوم فساد روح قبيلوى در عناصر تازى سخت استوار بوده ، و هنگاميكه بر خراسان دست يافتند ، در بين قبايل عرب بر مسئلهء سيادت و تفوق و حكمرانى اختلافات شديدى آمد كه دوام سلطهء عربى را درين سرزمين بشدت تهديد ميكرد .
دربار اموى كه ملتفت اوضاع پرآشوب خراسان بود ، يكى از رجال بسيار سختسر و لشكركش و خونريزى را برجاى مفضل بن مهلب كه از خاندان پارسا و نيكوانديشى بود بخراسان گماشت .
اين مرد آهنين قتيبه نامداشت كه در سال اول امارت وليد بن عبد الملك سنه 86 ه از طرف حجاج بن يوسف به خراسان آمد ، و اين وقتى بود كه مفضل لشكر خود را براى فتح شومان و اخرون ماوراء النهر آراسته بود ، قتيبه كه مرد ادب و زبان و شمشير بود ، هنگام بازديد اين لشكر خطابهء شورانگيزى را ايراد داشت و در مرو
هامش
( 1 ) - فتوح 516 طبرى 5 / 195 ببعد ، الكامل 4 / 219 ببعد ، تاريخ يعقوبى 2 / 276 ، زين الاخبار ورق 62 الف .
( 2 ) - ابو حفص قتيبه بن مسلم بن عمرو بن حصين باهلى از رجال بزرگ و فاتحان معروف دورهء اموى و مفاخر عربست . وى در ده سال حكمرانى خود در ماوراء النهر تا حواشى چين پيش رفت و با استقلال حكم راند ، و علاوه بر بطولت لشكرى در اشعار عرب و روايت آن هم دانا بود ، در سنه 49 ه به دنيا آمد ، و در سنه 96 ه هنگاميكه در عصر سليمان بن عبد الملك امير اموى استقلال تام خود را اعلان داشت و از اطاعت دربار اموى برامد ، سرداران لشكر عرب برو شوريدند ، و وكيع بن حسان تميمى او را در فرغانه بعمر 55 سالگى بكشت . چنانچه در فصل اول اين كتاب گذشت ، او را در فتوح ولايات شمال هندوكش و تخارستان تا بغلان كارنامههاى شگفتآور لشكريست ، و مردم فراوان را درين سرزمين كشتار نمود ( الاعلام 6 / 28 )