فصل دو خانههاى مسكونى
چنانكه در فصل پيش ياد شد خانههاى مسكونى بيرجند در آن هنگام بيشتر بر روى پشتهها و تپّهماهورهايى بههم پيوسته ساخته شده بود كه از شرق به غرب امتداد دارد . تنها محلّههايى كه خانههاى آنها بر روى زمينهاى نسبتا هموار و مسطّح بنا گرديده بود محلّههاى جنوبى تپّهماهورها و باغمنزلهاى كنارهء جنوبى نهر « قصبه » و شمال « كشمان » و نيز محلّات جديد و نوساز شمال « رود » مانند « خيرآباد » و . . . بود .
در گويش بيرجند در آن زمان « خانه » يا منزل مسكونى را « سرا
sera
» ( - سرا ) مىناميدند و واژهء « خانه » كه به آن « خانه
xone
» مىگفتند به اتاق اطلاق مىشد كه هنوز هم اين كاربرد واژه بهكلّى فراموش نشده است .
« سرا » هاى آن زمان بيرجند معمولا يك حياط چهارگوش ( مستطيل و يا مربع ) داشت كه « ميانسرا » ( مين سرا
meyon sera
) ناميده مىشد و اتاقها و ساير تأسيسات منزل در چهار طرف آن ايجاد و بنا مىگرديد . در وسط حياط برخى از خانهها چهار « كرت » ( كرد
Kord
) و در ميان آنها چاهكى و ندرتا حوض كوچكى وجود داشت ولى چون آب دادن كرتها و پرآب كردن حوض با كمآبى بيرجند كار دشوار و پرهزينهاى بود و بايد با « مشك » اين كار را مىكردند اغلب خانهها كرت نداشت و حوض و گل و گياهى در آنها نبود و تنها چاهكى براى رفتن آب باران در وسط حياط آنها ديده مىشد .
مردم ، تأسيسات و اتاقهاى موردنظر و نياز خود را به فراخور توانايى و نيازهاى خويش در چهار طرف حياط مىساختند ، بدينسان كه اتاقهاى نشيمن زمستانى را در شمال و