تندلزگى به پايان مىرساندند . چنين روحيّهاى هرگز در سربازهاى هندى و تبعهء انگليس ديده نمىشد . هريك از دو كنسولخانه يك درمانگاه و داروخانه داشت كه تنها مركز مراجعهء بيماران مختلف بود كه دسته - دسته به آنها رو آورده مداوا شده و داروى رايگان دريافت مىكردند . » « 1 »
2 - بانكهاى خارجى :
در اواخر سدهء سيزدهم خورشيدى و در دههء دوم سدهء بيستم ميلادى دو بانك خارجى در بيرجند داير و فعّال بوده است :
يكى بانك شاهنشاهى ( شاهى ) متعلّق به دولت انگليس و ديگرى بانك روس متعلّق به دولت روسيّهء تزارى .
1 - 2 - بانك شاهنشاهى ( شاهى ) :
اين بانك كه متعلّق به دولت انگليس بود در سال 1913 ميلادى توسّط يك انگليسى به نام « اف . هيل » « 2 » در بيرجند تأسيس شد و سالها توسّط خودش اداره مىگرديد . اين بانك نخستين بانكى بود كه در بيرجند تأسيس شد و تا تأسيس « بانك ملّى ايران » در آن شهر مشغول كار و فعاليّت بود . محل و ادارهء اين بانك « كاروانسراى سادسى - 3 » بود كه روبروى « بازار حاجى محمّد حسن » قرار داشت و پس از تعطيل شدن آن شعبهء بانك ملّى ايران در همان محلّ داير شد و سالها در آنجا فعاليّت مىنمود .
2 - 2 - بانك روس :
اين بانك متعلّق - به دولت روسيّهء تزارى بود كه بر اثر رقابت با بانك انگليسى شاهنشاهى در بيرجند تأسيس شده بود . اين بانك تا اكتبر 1917 يعنى تا انقلاب روسيّه داير بود و پس از آن تعطيل گشت . محلّ اين بانك در بازار و نزديك بانك شاهى بود « 3 » .
هامش
( 1 ) . « نامههايى از قهستان » . ترجمهء استاد دكتر محمّد حسن گنجى . ص 140 .
( 2 ) . اف . هيل( F . Heal )همان كسى است كه « نامههايى از قهستان » را نوشته است . وى در مدّت اقامتش در بيرجند در « باغمنزل راغبى » زندگى مىكرده است .
( 3 ) . و . ايوانف( W . Ivanow )خاورشناس نامى روس كه نخستين پژوهشها را در مورد « گويش بيرجند » كرده در جوانى در اين بانك كار مىكرده و پژوهش خود را در مورد اين گويش در همان هنگام انجام داده است . نك : « بررسى گويش بيرجند » . ص 30 .