در جنوب حياط واقعبين كاخهاى اپدانه و صد ستون آثار كاخ مهم ديگرى پديدار است كه نظر بموقعيّت آن در وسط صفّهء تختجمشيد بنام كاخ مركزى خوانده مىشود و بمناسبت اينكه داراى سه دروازه سنگى بوده است آن را كاخ سه دروازه هم ناميدهاند .
اين كاخ داراى پلّكان دوجانبهء زيبائى در سمت شمال است كه نقوش سربازان و افسران پارسى و مادى بر جبهههاى خارجى و داخلى آن به وضع شيوائى نمايان مىباشد ( ش 64 و 65 ) - از پلكان مزبور بايوان دو ستونى بلندى بالا ميرفتهأند و از ايوان بدرون سرسراى مركزى كاخ كه داراى چهارستون سنگى بوده است راه مييافتهاند - در سمت مشرق سرسرا اطاقى بوده است كه فقط آثار دروازه سنگى آن باقى و داراى نقش برجستهء منحصرى مىباشد كه داريوش را بر اورنك شاهى نشان ميدهد و خشايارشا وليعهد وى پشت سر او ايستاده است و 28 نفر نمايندگان 28 استان كشور شاهنشاهى تخت شهريار را بالاى دست نگاه داشتهاند - ايوان دو ستونى قرينهء ايوان شمالى با حياط كوچكى در سمت جنوب سرسراى مركزى واقع بوده است كه از آنسو به كاخهاى كوچك داريوش و خشايارشا ميرفتهاند - پلّكان كوچك ظريفى هم در سمت جنوب حياط مزبور قرار داشت كه با نمونهء سرستون عالى داراى سر انسان و تنهء حيوان و قطعات ستون كوچك ديگر آن كاخ در سال 1317 بموزه ايران باستان منتقل گرديد و در غرفهء هخامنشى آنجا حفظ مىشود ( ش 66 تا 69 ) .
در مغرب كاخ مركزى تپّهء فروريختهاى كه از خرده سنگ انباشته است پديدار مىباشد و از قرائن چنين برميايد كه اين تپّهء مصنوعى محلّ معبد تختجمشيد يا كاخ مرتفعى بوده است كه در اواخر دورهء هخامنشى و احتمالا دورهء ساسانى وضع آن را بهمزده قطعات پلّكانها و نقوش برجستهء آن را در محلّهاى ديگر به كار بسته باشند - كاخ آپادانا نسبت به تپّهء مصنوعى مورد ذكر در جهت شمال قرار دارد - در مجاورت تپّهء مزبور نزديك كرانهء غربى صفّهء تختجمشيد آثار كاخ كوچك داريوش كبير هويدا است ( ش 70 تا 72 ) كه بهترين و مستحكمترين آثار سنگى موجود تختجمشيد را نشان ميدهد - در نبشتههاى بالاى نقش داريوش نام اين كاخ تچر ذكر گرديده
اقليم پارس ( فارسى ) — صفحة 28
مساهمون: محمد تقى مصطفوى
ص٢٨