از كوه وجود دارد كه دو جانب محوّطهء پائين صفه بدانها محدود ميگردد - كاخهاى معظم شاهنشاهان هخامنشى از زمان داريوش اوّل يعنى از سال 521 پيش از ميلاد مسيح تا بيش از صد و پنجاه سال پس از آن برفراز اين صفّهء عظيم بنياد گرديده ( ش - 26 ) نام داريوش اول و فرزندش خشايارشا و در برخى قسمتها نام اردشير اوّل و اردشير سوّم بر سنگنبشتههاى ميخى كاخهاى مزبور نقر گرديده است و باتوجّه به اسناد نوشته مزبور ميتوان فهميد كه داريوش اوّل دست به كار احداث اين آثار معظم گرديده آنچه در زمان وى پايان يافته بنام خودش عنوان شده است پس از او هم خشايارشا كارهاى ساختمانى را ادامه ميداده آثار دوران وى بنام اين شهريار ذكر گشته است و اردشير اوّل و اردشير سوّم نيز بعضى ابنيه و آثار را پايان بخشيده يا تغيير داده يا الحاقاتى بر آثار پيشين افزودهاند .
نوشتهء بزرگى كه بر ديوار جنوبى صفّه ديده مىشود بنام داريوش كبير است بنابراين صفّهء تختجمشيد را در زمان اين شهريار احداث نمودهاند .
نقشهء كوچكى از آثار تختجمشيد به منظور تسهيل آشنائى با هر قسمت ضمن تصاوير آخر كتاب ( ش - 27 ) از نظر خوانندگان گرام ميگذرد .
راه ورود بصفّه پلكان دوطرفه بسيار بزرگى است كه بر ضلع غربى صفّه ايجاد كردهاند و از هرطرف شامل صد و ده پلكان عريض كوتاه مىباشد . ( ش 28 و 29 ) .
بر بالاى پلكان مزبور بناى وروديّهء تختجمشيد قرار داد كه عبارت از ساختمان معظم شيوائى مشتمل بر سه دروازه و تالار چهار ستونى است - بر دروازه معظم بالاى پلكان شكل گاوهاى بزرگ و بر دروازه مقابل آنكه روبكوه واقع است پيكر گاوهاى بالدار با سر انسان را حجارى نمودهاند ( ش - 30 ) و نبشتههاى بالاى اين نقوش به سه زبان پارسى باستانى و عيلامى و بابلى اتمام بناى ورودى را بفرمان و در دوران خشايارشا مىرساند « 1 » - دروازهء سوّم بناى ورودى به طرف جنوب قرار دارد
هامش
( 1 ) بطور كلى عموم نبشتههاى ميخى تختجمشيد حاوى نيايش اهورامزدا و ستايش وى از آفريدن زمين و آسمان و مردم و برگزيدن شهريارى براى مردم و نام خشايارشا ( در برخى نبشتهها نام اردشير سوم ) و پدر و نياى او و درخواست از اهورامزدا كه آنچه بوسيلهء شهريار مزبور ساخته شده است و هم خود وى را در پناه خويش محفوظ بدارد مىباشد .