مكشوف در جلگهء فرّاشبند به نظر پرفسّور واندنبرگ جايگاه آتشهاى آذران يعنى آتش ده بوده براى نگهدارى هركدام دومغ كفايت ميكرده است . . . .
مسجد جامع داراب « 1 »
مسجد جامع داراب شايد به صورت ظاهر چندان آباد و پررونق به نظر نرسد ولى از لحاظ شيوهء ساختمان مخصوصى كه دارد بناى بسيار جالبتوجه و شايستهء بررسى فراوان است ، اينجانب تا هنگام تدوين مطلب حاضر ( بهمنماه 1341 ) موفق ببازديد آن نشدم و مانند چند مورد ديگر كتاب از كمك و همكارى بسيار صميمانه و ارزندهء دوست گرامى خود آقاى منوچهر چهرهنگار دبير فرهنگ فارس كه درعينحال به پيروى از حرفهء بس هنرمندانه و پرارج خانوادگى خويش عكاس بسيار زبردست و سراپا علاقه و ذوق هستند استعانت خواستم و ايشان عكسهاى متعددى از جوانب مختلف بناى مسجد تهيه و ارسال نمودند كه با ملاحظهء آنها و آنچه قبلا ضمن عكسهاى جناب آقاى مهندس سيحون ديده شده بود به نظر مناسب آمد مرقوم داشت و اينك بشرح زير معروض ميدارد :
در وسط قسمت شمالشرقى محوّطهء مستطيل و محصورى كه چهار سمت آن درختان بلند خرما و مركّبات نسبتا تنومند خودنمائى مىكند شبستان مستطيلى قرار دارد كه طول آن شمالغربى - جنوبشرقى و عرض آن شمالشرقى - جنوبغربى است ( ش 282 ) ، در هريك از دو جانب طويلتر شبستان يعنى طرف قبله ( ضلع جنوبغربى ) و سمت مقابل آن ( ضلع شمالشرقى ) ايوان سراسرى ساختهاند كه ايوان طرف قبله به حال خود باقى بوده ( ش 283 و 284 و 285 ) ايوان جانب ديگر را با احداث ديوارهاى نازك در دهانههاى رو به محوّطهء مسجد تبديل به شبستان زنانه نمودهاند ، شبستان بزرگ از دو انتهاى جانب طويلتر نيز بوسيلهء دهليزهاى دهانه گشادهاى
هامش
( 1 ) - نگارنده تا موقع پايان چاپ مطالب ذيل كتاب ( تيرماه 1341 ) از وضع مسجد جامع داراب اطلاعى نداشتم و فقط در پائين يكى از صفحات كوچك يادداشتهاى شخصى خود كه در سال 1317 مرقوم رفته است اين چند كلمه را نوشته بودم . « مسجد جامع داراب - نقشهء خداخانه » و كلمات مزبور هم يقينا بر اثر صحبتى كه با يكى از علاقمندان بآثار تاريخى پيشآمده بود مرقوم گرديده به علت نداشتن هيچگونه اطلاع و اطمينانى در اينباره نه در متن كتاب و نه در ذيل كتاب مورد استفاده واقع نشد تا اينكه در ايام نوروز 1341 جناب آقاى مهندس هوشنگ سيحون ضمن مسافرت كوتاهى بفارس از مسجد جامع داراب نيز بازديد و عكسبردارى رنگى نمودند و نگارندهء كتاب پس از ملاحظهء عكسهاى مسجد نامبرده در صدد كسب اطلاعات و تهيهء عكسها برآمده توضيحاتى را كه مناسب ميدانست به شرحى كه در بالا ذكر مىشود تدوين و در اين قسمت كتاب به محضر علاقمندان اين گونه مباحث عرضه نمود .