خرابهاش گنجى دفين و در هر كف خاكش پاكى مكين . . . خلقش درويشمنش و پاكاعتقاد و به قدر مقدور كريم و جواد . اكثر غريبنواز و با غربا مهربان و دمساز و به كمتر كسبى و قليل منفعتى قانع و زياده بر دخل پيوسته خرج نموده ، باينواسطه اكثر اهالى اين ديار خلد آثار ببلاى فاقه مبتلى و باكمال فقر و مجاعت سريرنشين ملك قناعت . مردمش از بزرگ و كوچك در كمال ذهن و ذكاء و در نهايت استقامت مزاج و زودآشنا .
چو پاكان شيراز خاكى نهاد * نديدم كه رحمت بر آن خاك باد . . . » .
و بعد از شرح طولانى كه در چگونگى آبوهوا و وضع جغرافيايى شيراز داده است ، به اين عبارات ختم مقال مىكند :
« خلاصه خالى از تعصب و حميت شيراز از اكثر بلدان ربع مسكون از اكثر جهات نيكوتر و مردمش خوشاخلاق و نيكومنظر . طالب ارباب كمال و درويشسيرت و صاحب ذكاوت . بعد از زوال دولت زنديه خرابى كلى به آن بلدهء طيبه راه يافت تا در اين اوان به حمد اللّه الملك المنان بالطاف فرمانفرمايى ( اشاره به حسينعلى ميرزا فرمانفرما والى فارس است . ) كمال آبادانى بهم رسانيده بمرتبهاى كه تردّد در اسواق بواسطهء كثرت ازدحام بصعوبت ميسر است . . . » .
ميرزا محمد جعفر وقايعنگار ، يكى از فضلاى صاحب آثار اواسط قرن سيزدهم است و از او كتبى چند باقىمانده ، در يكى كه بنام آثار جعفرى موسوم مىباشد و در تهران بچاپ رسيده و در جغرافياى فارس و تاريخ مختصرى از آن ناحيه شروع و باوضاع جغرافيايى ديگر بلاد ختم كلام مىكند ، در ضمن سخنان او كه غالبا ذكر محامد و اوصاف شيراز و اهل آنست ، يك نكتهء تاريخى مربوط به زمان خود دارد كه قابل نقل و ثبت در اين مقام است :
« در اين زمان كه سنهء 1276 هجرى و ايام سلطنت . . . ناصر الدين شاه قاجار مىباشد ، حقوق ديوانى اين ملك ( سواى جزيرهء بحرين كه به تصرف اعراب عتوب است و قصبهء ابرقو كه چندى است ضميمهء اصفهان شده ) چهار صد و پنجاه هزار تومان است و متوجهات رام هرمز كه موضوع و جزو خوزستان شده و بلوك هرات و مروس كه جزو دار العباد يزد گرديده ازين مبلغ موضوع مىشود . تومان متعارف اين زمان مقابل هجده نخود طلاى مسكوك بسكهء مباركهء شاهنشاه است و از نقره ده عدد روپيه يك تومانست كه هر روپيه يك مثقال و دو نخود سيم مسكوك است . » .
كتاب ديگرى از همين مؤلّف موجود است ، بنام « نزهة الاخبار » كه نسخهء خطّى آن در كتابخانهء مرحوم حاجى سيد نصر الله تقوى ( اخوى ) به نظر نگارنده رسيد . در آنجا نيز در باب فارس فصلى دارد .
هم از آثار اين سده ، كتابى است از صوفى زمان و عارف دوران حاجى -