در سدهء سيزدهم هجرى نيز به فارسى و تازى در آثار و كتب ادبا و نويسندگان جغرافىشناس آن عصر وصف شيراز مكرّر ديده مىشود و غالب آن آثار مانند فارسنامهء مرحوم حاجى ميرزا حسن فسايى جدّ امّى نگارندهء اين سطور و آثار العجم مغفور له ميرزا آقاى فرصت كه در اواخر آن مائه تأليف فرمودهاند مكرّر بطبع رسيده و در دسترس همگان است . ولى قبل از ايشان ، يعنى در اوائل آن قرن بعضى آثار در اين باب موجود است . از آن جمله در گنجينهء نشاط كه مجموعهء رسائل و منشآت مرحوم ميرزا عبد الوهاب اصفهانى معتمد الدوله وزير صاحب جود و شاعر و نويسندهء اديب عصر فتحعلى شاهى است . وى در طىّ همان سالى كه موكب شاه عزم شيراز كرده است ، مقالتى در وصف آن شهر دارد . و آغاز آن مقالت بدين كلمات فصاحت آيات مىنمايد :
« خطهء خضراى شيراز كه بر خط خضراى سروان طراز خط خطا كشيده . فضاى جانفزايش طربآميز و هواى دلگشايش نشاطانگيز است . . . » .
و سپس در فضيلت شيرازيان گفته است :
« از مردم آن سواد ، بهركه چشمافكنى سواد مردم چشمدانش و نكتهدانى ، و در اهل آن ديار بهركس نظر كنى روشن ضمير پيرى يا خوبرو جوانى است .
مهما رأيت القوم قد حسنوا بالوجه فى الشباب و بالسر فى المشيب ارباب فضل و دانش ، در عين تمكين ، در طرباند ؛ و ظرفاء اصحاب طربش ، در حالت اطراب ، باادب ، مردمش بد انسان لطيف و خوشزبان و ألوف و مهرباناند كه نكورويان در آنجا عادت معشوقان از دست داده رسم جور و جفا ندانند . گفتى طبع بر جيس و ناهيد بهم سرشته و طبيعت ساكنانش گشته . . . » . گنجينه نشاط . طبع تهران ص 82
ديگر از نويسندگان صاحب اثر اين سده ، مرحوم حاجى اكبر ملقّب به نواب متخلّص به بسمل مؤلّف تذكرهء دلگشاست كه كتاب خود را در سال 1237 ه . ق تأليف كرده ، ( نسخهء خطّى اين كتاب در كتابخانهء ملّى تهران موجود است . ) و گلبن اوّل آن تذكره را در ذكر احوال شيراز اختصاص داده است و شروع مىشود به اين جملات :
« ارباب سير و تواريخ اين بلدهء طيبه را بواسطهء كثرت مراقد امامزادگان و مدفن اولياء و بزرگان و جمعيت ارباب حال و كمال از فضلا و درويشان برج اولياء خواندهاند . . . در هر كنج
اقليم پارس ( فارسى ) — صفحة مقدمهء كتاب 16
مساهمون: محمد تقى مصطفوى
صمقدمهء كتاب ١٦