نيشابور براى ابن نورك الاصفهانى ( م 406 ) ساخته . . . و نيز مدرسهاى براى ركن الدين الاسفراينى ( م 418 ) ساخته شد . غير از اين مدارس كه گفتهايم در نيمه اول قرن چهارم در نيشابور چند مدرسه مشهور بود كه از آن جمله است : مدرسه بيهقيّه كه امام ابو الحسن محمّد بن شعيب البيهقى - فقيه شافعى - ( م 324 ) در كوى سيّار نيشابور ايجاد كرد . علاوه بر اينها در اول قرن پنجم در نيشابور چهار مدرسه بزرگ براى چهار طايفهى : كرّامى و شيعى حنفى و شافعى وجود داشت .
چهارم براى سادات و اتباع ايشان يعنى شيعه و عدليه « معتزله » و زيديه به نام امام على بن عبيد إله بن احمد نيشابورى معروف به « ابن ابى الطيب » ( م 418 ) در كوى الفرير نيشابور . . . از آنچه گفته شد معلوم گرديد كه آنچه شهرت دارد كه خواجه نظام الملك اول كسى است كه بناى اين گونه مدرسه را بر عهده داشت و اين شهرت مصداق واقعى « ربّ مشهور الاصله » مىباشد .
اين شهرت را مىتوان بدين گونه اصلاح و توجيه كرد كه خواجه نظام الملك طوسى ، اوّلين كسى است كه در اصفهان مدرسهى دينى بنا نمود ، گرچه مدرس اين بنا مربوط به زمان قبل از خواجه مىباشد . يا مدارس او وضع خاصّى داشتند كه قبلا مدارس بدانگونه نبودند و داراى مزايايى از قبيل داشتن موقوفات و مدرسين موظف و غيره چنان كه در ترجمهى « محاسن اصفهان » ( ص 142 ) كه به وسيله سيّد حسين بن محمّد بن ابى الرضا علوى در سال 729 از رسالهى عربى « محاسن اصفهان » مافرّوخى را ترجمه كرده و اضافات و دقايقى ديگر به آن اضافه نموده و دربارهى مدرسه خواجه نظام الملك چنين مىنويسد :
« چنانچه مدرسه كه اكنون معمور و قائم است بنا فرمود نزديك جامع بزرگ بر محلّت دردشت بر وضعى و اصلى هرچه خوبتر و هيأتى و نظامى هرچه مرغوبتر و در غايت رفعت از جهت صنعت و عمل و نهايت رتبت ، از طرف منزلت و محل ،
اصفهان دار العلم شرق ( مدارس دينى اصفهان ) ( فارسى ) — صفحة 265
مساهمون: مصلح الدين مهدوى
ص٢٦٥