تأليف ارزشمند دكتر نور اللّه كسائى رجوع شود . اين كه گويند مدرسه خواجه نظام در محلهى احمدآباد در « دار البطيخ » كه آن را عوام « البطى » مىگويند قرار داشته و آيا اين بنا همان مدرسه خواجه نظام الملك يا نظاميّه است ، اشتباه و خالى از حقيقت است . آقاى نصرت إله مشكوتى در كتاب « از سلاجقه تا صفويه » ( صفحه 47 ) مىنويسد : از جمله مدارس دوره نظام الملك ، مدرسه و مسجد خواف است كه از مدارس نظاميه به شمار مىرود و امروز جز چند ديوار ويرانه و قطعاتى از كتيبههاى كوفى بىنهايت زيبا چيزى از آن باقى نمانده است . « 1 »
هامش
( 1 ) - در باب خواجه احمد حسن توسى ملقّب به « نظام الملك » در روزگار قدرتمندترين پادشاه سلجوقى - ملكشاه ، سمت صدارت اعظمى را عهدهدار بوده است ، البته مدّت 64 سال يعنى از سال 429 تا 485 ه . ق . كه سى سال از آن مقارن وزارت خواجه بوده است ، قلمرو وسيعى كه به وسيلهى خواجه اداره مىشد و محدودهاى از كنارهى جيحون تا انطاكيه را دربرمىگرفته است و به مدد اموال و غنايم فراوان ، اصفهان به يكى از كلان شهرهاى بزرگ مبدّل گرديد . در زمان ملكشاه قلمرو ايران از حدّ چين تا درياى مديترانه و از شمال درياچهى خوارزم و دشت قبچاق تا ماوراى يمن ادامه داشت و به نام او خطبه مىخواندهاند . در كتاب « آشنايى با شهر اصفهان » به فهرستى از آثار و ابنيهاى كه به روزگار اين پادشاه و به پايمردى خواجه نظام الملك ساخته شده ، اشاره كرده از جمله : چهار باغ ملكشاهى ، به نام باغكاران ، بيت الماء ، باغ احمد سياه و باغ دشت شور و مسجد جامع اصفهان كه طراحى اوليّهى آن در قرن اول هجرى صورت گرفته ، در روزگار سلاجقه به يكى از بناهاى رفيع دنياى اسلام تبديل مىشود و با طراحى بىنظير و چهار ايوانه ( آثار ايران ، ج 4 ، ص 46 ) در رديف مساجد ماندگار در عرصهى معمارى اسلامى مبدّل گرديد . تأسيس نظاميّهها - كه به زعم مخالفين و موافقين - كارى ابتكارى و در رديف شاخصترين نهاد آموزشى عصر سلاجقه قلمداد مىشود ، از اقدامات خواجه نظام الملك طوسى است .
شادروان دكتر نور اللّه كسايى ( متوفى به سال 1379 شمسى ) در تحقيقى جامع و ماندگار با نام : « مدرسهء نظاميّه و تأثيرات علمى و اجتماعى آن » عظمت كار خواجهى توسى را نشان داده است . ( جهت اطلاع بيشتر رجوع شود به مطالب مبسوط آقاى محمد حسين رياحى در كتاب رهآورد ايام تحت عنوان « جايگاه مدرسه نظاميه اصفهان در اوضاع علمى عصر سلجوقى » صص 92 - 105 ) . پرواضح است كه -