پهناور اين ولايت به قدر هيچيك از آزاديخواهان محلّى سابقهء آزاديخواهى نداشتند و بقول بازماندگان آنعهد تنها « از روسيه آمدن آنها » يا « روابط برخى با كنسولخانه » و بالاخره « نظر مأموران سياسى شوروى در اردبيل » بود كه گردانندگى فرقه را در اين ولايت بدست آنها سپرد و صد حيف كه چنين شد .
درست است كه اوضاع بين المللى و يا سازش قدرتهاى شرق و غرب جهانى باعث از بين رفتن بساط فرقه در آذرماه 1325 گرديد ولى خيلىها بر اين پندارند كه اگر مديران فرقه و مأموران حكومت ملى آذربايجان ، با روش عقلائى كار مىكردند و مردم را با زور و فشار از آن تشكيلات نمىرنجانيدند فرقه ، اگر هم بسبب مسائلى خارج از ارادهء آنها از بين مىرفت ، دستكم مردم از آن اظهار دلتنگى نمىكردند و آنچنان از آن گلهمند نمىبودند و آن را مثل امروز بالكلّ فراموش نمىكردند .
كسان كمظرفيتى كه بعد از اتفاقاتى نظير انقلابات و كودتا و غيره بقدرت مىرسند مثل مرغهاى « كرچ » حالت غيرعادى به خود مىگيرند و گوئى كه شخصيت و وجدان خود را نيز گم مىكنند و دانسته يا ندانسته حركاتى از خود بروز مىدهند كه اگر روزى عقل سليم خود را بازيابند و بدان بينديشند بشدت احساس خجلت و شرمندگى مىنمايند چنان كه كارگردانان فرقه چنين كردند و فرقه را با چنان سرنوشتى مواجه ساختند .
بارى در شهرى مثل اردبيل ، نصب بيانيهء فرقهء دموكرات بر ديوارها ، در ايّامى مثل شهريور 1324 ، كه شايعاتى در مورد تشكيل حزب جديد بر سر زبانها بود براى تسكين حسّ كنجكاوى مردم عامل بزرگى به حساب مىآمد . از اينرو در مقابل هرنسخهاى از اين بيانيه ، در بازارها و خيابانها افراد زيادى جمع گشته بصداى كسانى كه آن را قرائت مىنمودند گوش فرامىداشتند .
سابق بر آن اوراقى كه در باب مطلبى بر ديوارها الصاق مىگشت به زبان فارسى بود از اينرو آنان كه خواندن و نوشتن نمىدانستند و به زبان فارسى آشنا نبودند از ديگران مىخواستند ضمن آنكه آنها را مىخوانند معنى نوشتهها يا خلاصهء آنها را نيز براى اينان ترجمه يا بازگو نمايند ولى اين بيانيه به زبان مادرى آنها بود و
اردبيل در گذرگاه تاريخ ( فارسى ) — صفحة 72
مساهمون: بابا صفرى
ص٧٢