مركزى ، حكومت ملّى محلّى تشكيل دهند و از تعديات مركزيان ، كه بقول آنها استعمارگران آذربايجان بودند ، رهائى يابند .
موجبات اين كار در اندكزمانى فراهم گشت و سرانجام در راه اجراى آن حزبى با عنوان « فرقهء دموكرات آذربايجان » بوجود آمد . در آن ايام برخى از سياستمداران ايران ، انتقامجوئى روزنامهنگارى بنام « سيد جعفر پيشهورى » را سبب پيدايش فرقه قلمداد كردند . زيرا او كه افكار چپى داشت و مدتهائى از عمر خود را در محبس گذرانيده بود « 1 » پس از خلاصى از زندان روزنامهء معروف « آژير » را در تهران منتشر مىساخت و در دورهء 14 با بيشترين آراى انتخاباتى بنمايندگى مجلس شورايملى از تبريز تعيين گرديد ولى نمايندگان ديگر مجلس ، كه اكثرا پيرو سياستهاى دستراستى بودند ، در جلسهء مورخ 20 تيرماه 1323 اعتبارنامهء ويرا ردّ كردند و او را از نمايندگى مجلس محروم ساختند .
دستهء ديگر مخصوصا تشكيلدهندگان فرقه و طرفداران آنها در مركز ، پيدايش فرقه را به طرز ديگرى توجيه نموده و بنحويكه در بالا اشاره كرديم ، عدم توجه دولتها را بآذربايجان عامل آن قلمداد مىكردند و عقبماندگيهاى فرهنگى و اقتصادى آن استان را انگيزهء اصلى اين اقدام مىگفتند و جريحهدار شدن احساسات ملّى مردم آذربايجان را بر اثر رفتارهاى نابخردانه و ملالتآور مأموران دولت مركزى ، مثل « عبد الله مستوفى » و ديگران ، از عوامل ضرورى قيام مردم و تشكيل حكومت ملى محلّى به حساب مىآوردند . « 2 »
هامش
( 1 ) - صفحه 34 اين كتاب .
( 2 ) - عبد الله مستوفى استاندارى بود كه قبل از شهريور 1320 بآذربايجان فرستاده شده بود . او با آنكه مورخ و مرد دانشمندى بود و كتابهاى خوبى مخصوصا دربارهء تاريخ ايران نوشته گويا فرد خودخواه و بددهنى بوده است ، و در اين مأموريت ، به پشتگرمى شهربانى قاهر رضاشاهى ، از هرتوهين و تحقيرى نسبت بمردم اين خطه خوددارى نكرده است .
از زمانهاى قديم بين فارسىزبانان ايران و مردم آذربايجان بذلهگوئيهاى طنزمآبى معمول بود و فى المثل آذربايجانيها ، فارسىزبانها را « كلّهپوك » مىگفتهاند و اينها نيز متقابلا آنها را « تركهخر » مىخواندهاند .
گويا اين كار در زمان قاجاريه رواج داشته و حتى در دربار سلطنتى بين خدمه و رجال نيز گاهى از تفريحات سالم بشمار مىآمده است تا آنجا كه روزى چنين مطايبهاى در حضور ناصر الدينشاه بين دو تن از محارم حضور وى عنوان شده و وقتى يكى از رجال قزوينى خواسته است از فارسىزبانان طرفدارى كند شاه خطاب به دو گفته است -