از اوضاع سياسى مبداء و مقصد كالا و طول راهى كه كالا بايد طى كند آگاه باشند و از امنيت همهء آنها اطمينان يابند . و گرنه با يك حمله و هجوم در اين مسير ، ممكن است مال التجاره از بين برود و مساعى آنها بىثمر گردد ؛ و اين نكتهاى است كه بازرگانان اردبيل نيز در گذشته مجبور برعايت آن بودهاند .
اردبيل ، چنان كه گفتهايم ، غالبا در معرض هجومهاى تاريخى و يا در مظانّ حمله و غارت عشاير قرار داشته و گاهى امنيت در چهارديوارى شهر نيز مختل مىشده است ، و اين آفت بزرگى براى بازرگانان آن بشمار مىآمده است . يك نظر اجمالى بدانچه ما در فصل چهارم گفتار پنجم جلد اول اين كتاب گفتهايم نشان مىدهد كه چگونه مال التجارههاى موجود در اين شهر ظرف سه روز بتاراج رفت و اكثر بازرگانان معتبر و معروف به خاك سياه نشستند .
سياستهاى بين المللى ، و طرز برخورد همسايههاى ايران نيز بمناسبت موقعيت جغرافيائى اردبيل ، در بازرگانى آن اثر گذاشته و در طول تاريخ اوج و حضيضهائى در آن ديده شده است .
« Cornelius de Bruin »
جهانگرد هلندى ، كه در سال 1703 يعنى 277 سال قبل ، از اردبيل ديدن كرده نوشته است كه از كاروانسراهاى مهّم شهر سه تا از آن بازرگانان هندى بود . او در آن نوشته تجارت پيشين اردبيل را پررونقتر از آن زمان گفته و رفتن بازرگانان چينى را ، با اشاره باينكه ديگر از آنان اثرى ديده نمىشود ، خبر داده است .
بازارهاى اردبيل به نظر او زيباتر و ظريفتر و سقفهاى آنها بمراتب بهتر ، و مرتفعتر از بازار ساير شهرهاى ايران بوده است ولى او در شگفت مانده است كه چرا در آن بازارها اثرى از زرگرى و جواهرسازى نديده است « 1 » .
پيشامدهاى ناگوار و اتّفاقات گوناگون موجب دگرگونى اين اوضاع گشته و بازرگانى پررونق اردبيل بر اثر حوادث ، بويژه طاعون ، رواج خود را از دست داده بفاصلهء
هامش
( 1 ) - جغرافياى تاريخى گيلان ، مازندران . ابو القاسم طاهرى ، نشريهء شوراى مركزى جشنهاى شاهنشاهى . تهران .
1347 . ص 105 .