شهربانى ايران براى كشتن مخالفان بود ، بقتل رسيد ولى حوادث سوم شهريور 1320 بقيه را از زندان و سرنوشت مبهم آنها نجات داد . « 1 »
حزب توده بوسيلهء كسانى از اين محكومان و برخى ديگر از طرفداران آن انديشهء سياسى و اقتصادى جديد ، در تهران بوجود آمد و در اندكزمانى شعبهء ولايتى آن در اردبيل نيز گشايش يافت و بر مبناى مرامنامه و اساسنامهء آنحزب شروع بفعاليت نمود . « 2 »
شعبهء حزب توده در اردبيل با نظر فرضى دهقان ، كه از اهالى قريهء « ننهكران » و مدتها بخاطر افكار چپى در قصر قاجار تهران زندانى بود ، پىريزى گرديد . او از پايهگذاران خود حزب توده در ايران بود و پس از آنكه در شهريور 1320 از زندان آزاد گشت با ديگر همفكران خويش بدين كار اقدام نمود و يكى از اولين هيئت رهبرى 18
هامش
( 1 ) - در عهد رضا شاه از كسانى كه افكار چپى داشتند و مخفيانه فعاليت مىكردند دو دسته دستگير شدند . دستهء اول نه نفر آقايان جعفر پيشهورى ، رضا روستا . آرداشس آوانسيان ، دكتر سلام الله جاويد ، سيد محمد تنها ، يوسف افتخارى ، كاظم شاهرخى ، على شرفى و ستارزاده بودند ولى اعضاى دستهء دوم را 53 نفر آقايان دكتر تقى ارانى ، دكتر محمد بهرامى ، ضياء الموتى ، عبد الصمد كامبخش ، محمود بقراطى ، محمودپژوه ، على صادقپور ، محمد شورشيان ، عباس آذرى ، شعبان زمانى ، نور الدين الموتى ، سيد جلال نائينى . سيف اللّه سياح سجادى ، دكتر سيد حسن سجادى ، على اكبر شاندرمنى ، انور خامنهاى ، نصرت اعزازى ، ايرج اسكندرى ، دكتر رضا رادمنش ، محمد فرجامى ، دكتر مرتضى يزدى ، مهندس تقى مكّىنژاد ، دكتر علينقى حكمى ، مهدى لاله ، مرتضى رضوى ، اكبر افشار ، نصرت الله جهانشاهلو ، مجتبى احمد سجّادى ، محمد رضا قدوه ، دكتر مرتضى سجادى ، تقى شاهين ، زكى خواجوى ، مهندس ابو القاسم اشترى ، بزرگ علوى ، بهمن شمالى ، فضل الله گركانى ، رحيم الموتى ، حسين تربيت ، رجبعلى نسيمى ، عزت الله عتيقهچى ، رضا ابراهيمزاده ، خليل ملكى ، حبيب الله منصورى ، احسان طبرى ، عباس نراقى ، آتاقليچ تركمن ، سيد حسن حبيبى ، مهدى دانشور ، على اميرخيزى ، على شميد ، غازار سيمونيان ، يوسف ثقفى ، مير عماد الموتى تشكيل مىدادند .
( 2 ) - برخى از اينان پس از رهائى از زندان افكار چپى را رها كرده به كارهاى تجارى و بانكدارى و غيره پرداختند ولى 37 نفر از آنها روزى در منزل ايرج اسكندرى گرد آمده حزب توده را تشكيل دادند .
يادداشت :
ما اين مطالب را از شماره اول مورخ 26 / 8 / 1357 مجلّهء جوان ، چاپ تهران ، صفحهء 19 اقتباس كردهايم و بدين انديشه در اين كتاب آوردهايم كه خوانندگان را ضمن اينكه با چگونگى تشكيل شعبهء ولايتى حزب توده در اردبيل آشنا مىسازيم آنانرا از كيفيت تأسيس و مؤسسين آنحزب نيز بطور اجمال آگاه گردانيم .