در اين كتابخانه اوراق چندينسالهء مربوط بدوران شاه عباس اول كه حاوى صورتحساب مخارج روزانهء اطعام در بقعه بود ، نگهدارى مىشد و نيز اسناد و قبالجات بيوتاتى ، كه در عهد شاه طهماسب اول و جانشينانش براى توسعهء بقعه خريدارى شده بود ، حفاظت مىگشت « 1 » . اين اوراق و اسناد كه در حدّ خود قابليّت ملاحظه و ارزش تاريخى داشت بانضمام قرآنهاى نفيس خطّى ديگرى كه در لابلاى آنها باقى مانده و از نظر حملكنندگان كتب بقعه در سال 1314 پنهان شده بود با مقدار زيادى اشياء قديمى آن ، در سال 1352 از طرف وزارت فرهنگ و هنر تحويل گرفته شد و با كشيدن آخرين جارو ، آخرين باقيماندهء اشياء و اسناد آن نيز سرنوشت نامعلومى پيدا كرد و اين بقعه ، كه شهر اردبيل ، بخاطر داشتن آن ، بقول « خواندمير » در كتاب « حبيب السير » ، « بهترين بلاد عالم و قبلهء اقبال طوايف بنى آدم » بود با از دست دادن همهء اموال منقول و غيرمنقول خود ، منحصر به همان ساختمانهاى محدود خود گشت . مردم اردبيل حق دارند ، ولو به صورت مطايبه بگويند كه اگر براى دولت مركزى و اولياى آن ميسّر مىگشت خود ساختمان بقعه را هم از اين شهر برداشته بتهران حمل مىكرد .
بارى اردبيل از آنزمان فاقد كتابخانهء عمومى بود ولى كسانى از دانشمندان براى خود كتابخانههاى كوچكى در خانهء خويش داشتند كه اگر جمع مىشد مىتوانست كتابخانهء بالنسبه بزرگى براى شهر تشكيل دهد و صد حيف كه چنين نشد . « 2 »
در سال 1328 خورشيدى از طرف ادارهء فرهنگ اردبيل پايهء كتابخانهء عمومى
هامش
- اشياء بقعه كه بآقاى مهران تحويل شده غير از 80 صندوق ديگر است كه در دوم بهمن 1305 بوسيلهء مرحوم سيد عبد الرحيم خلخالى بتهران فرستاده شده و ما در صفحهء 264 جلد دوم اين كتاب آن را ذكر كردهايم . در اينجا لازم بيادآورى مىدانيم كه در سطر 4 صفحهء مزبور تاريخ 1314 اشتباه چاپ شده و صحيح آن 1305 مىباشد .
( 1 ) - نمونهء اسناد خرج يا صورتحساب مربوط به آخر ماه صفر 1023 هجرى قمرى بقعه در صفحهء 210 جلد دوم اين كتاب چاپ شده است .
( 2 ) - دايرة المعارف اسلامى ايران و همگى شيعه تأليف عبد العزيز ( صاحب جواهر ) در صفحهء 165 قسمت خاوط از يك كتابخانه نام مىبرد كه بنام « كتابخانهء ملا حسين اردبيلى » بوده است و يادآور مىشود كه « عماد الاسلام حسن بن على بن محمد بن على طبرسى » در تأليف دو كتاب خود از كتابهاى اين كتابخانه استفاده كرده است .