و عنوان شيخ الاسلامى استفاده مىنمود . محمد قدس فرزند او بود كه در دههء آخر قرن سيزدهم هجرى در اردبيل تولد يافته مثل برادران ديگرش در مكتبخانه علوم قديمه تحصيل كرده بود . با آنكه در يك خانوادهء اشرافى بزرگ شده بود لباس روحانيت بر تن مىكرد و بعد از پدر نيز از عنوان شيخ الاسلامى بهره مىبرد . با اينحال بتعليم و تربيت جوانان علاقهء خاصى داشت و توسعهء معارف را عامل بزرگى براى بيدارى مردم و پيشرفت جامعه مىدانست . او بجاى آنكه مثل اجدادش درصدد نگهدارى املاك خود باشد بخاطر اشتغال بدين كار كمكم سهم خود را نيز از دست داد و روزيكه از دنيا مىرفت زندگيش متوسطتر از مباشرين و گماشتگان املاك سابقش بود . او در مدارس جديدى كه ، هرگاهوبيگاه تأسيس مىشد ، بتدريس مىپرداخت و مثل ديگر پويندگان اينطريق ، مشكلات و ناهمواريها را تحمل مىنمود .
پس از آنكه نفوذ قشريون مذهبى رو بضعف گذاشت و عليرغم كارشكنىهاى آنها مدارس جديد ثبات و استقرار يافت ، شيخ الاسلام محمد قدس از طرف ادارهء معارف آذربايجان افتخارا به سمت رياست ادارهء معارف اردبيل انتخاب گشت و بدنبال سالهاى سال خدمات ارزندهء گذشته ، دوازده سال ، يعنى از 1295 تا 1306 خورشيدى نيز در اين سمت ادامهء خدمت داد . در دو سه سال آخر خدمتش بود كه باستخدام رسمى وزارت معارف درآمد و با رتبهء 4 و شصت و چهار تومان حقوق در رديف موظفين دولت قرار گرفت .
روزيكه بازنشسته شد چون سابقهء استخدامش كم بود فقط در ماه از شش تومان حقوق تقاعد برخوردار گرديد ولى بعدها كه حدّاقل حقوق اينقبيل بازنشستهها سيصد تومان شد او نيز مشمول اين توجه گشت و بموازات آن سرپرستى دفتر اسناد رسمىاى نيز در اردبيل بوى واگذار شد .
شيخ الاسلام اولين ادارهء معارف را در خانهء خود تشكيل داد و با همكارى شادروان ميرزا بهاء الدين بيرنگى و با يكنفر مستخدم بنام عبد الحسين خادم معارف كارهاى فرهنگ را تمشيت داد . او علاوه بر تحمّل مرارتهائى كه از طرف مرحوم آقا ميرزا على اكبر و پيروانش بر اينعدهء فرهنگدوست روا مىگشت از دست فرمانده قشون بعد از
اردبيل در گذرگاه تاريخ ( فارسى ) — صفحة 203
مساهمون: بابا صفرى
ص٢٠٣