گفتهايم با مراجعت محمد على شاه مخلوع بايران مجلل السلطان « 1 » در 26 شعبان همانسال بحكومت اردبيل وارد شد و دژخيمانه دست بتعقيب و آزار آزادىطلبان گشود . مرحوم محسنى در صفحهء 145 يادداشتهايش بدين واقعه اشاره كرده مىنويسد كه « آقايان مستبدين همان عكس . . . را نزد مجلل السلطان برده ارائه دادند كه اينها بابى هستند بايد ريشهء اينان كنده شود » .
مدرسهء رشيديه و روشن :
طرفداران فرهنگ جديد از اين شكست نيز مأيوس نگشتند و در راه تأسيس مدرسهء جديد دست بتلاشهاى وسيعترى زدند و اينبار رشيد الملك حاكم اردبيل را بتأسيس مدرسهاى تشويق نمودند .
اين مدرسه در سال 1331 هجرى قمرى بوجود آمد و نام آن براى جلب حمايت بيشتر حاكم ، « رشيديه » گرديد . مديريت مدرسه به مرحوم « محمد قدس » فرزند شيخ الاسلام اردبيل ، كه بعدها خود او به شيخ الاسلام ملقّب گشت ، واگذار شد .
در همين احوال كنسولگرى روس در اردبيل نيز مدرسهاى بنام « روشن » جنب عمارت كنسولخانه باز كرد و بنام آنكه فرزندان اتباع آندولت در اين شهر ، بايد از ثمرات معارف جديد بهرهمند شوند ، بتعليم و تربيت آنان و بعضى از فرزندان اردبيلىها پرداخت . امّا اين هردو مدرسه دوام زيادى نيافت . دومى ، يعنى مدرسهء روشن خودبخود تعطيل گشت و اولى ، يعنى مدرسهء رشيديه مورد هجوم مخالفان قرار گرفت و اثاثيهء آن بيغما رفت .
« تاريخ فرهنگ آذربايجان » مىنويسد كه اين مدرسه يعنى رشيديه « با مخالفت مرحوم ميرزا على اكبر مجتهد معروف اردبيلى تصادم كرد . مريدان شيخ بمدرسه ريخته و تاراج كردند و معلّمين را مورد ضربوشتم قرار دادند . محصلين بخانههايشان پناه بردند .
« ميرزا ستار » كه مدير مدرسه و يكى از معلّمين بود انتحار كرد » و باز در مبارزه علم و جهل دوّمى به ظاهر فاتح گرديد .
هامش
( 1 ) - وى پيشخدمت محمد على ميرزا بود . در آن ايام كه روسها محمد على ميرزا را بايران باز آوردند مجلل را نيز با كمك كنسولگرى خود در اردبيل بحكومت اين ولايت برگزيدند .