بارى عصر همانروز كه انتخابات اتحاد اسلام صورت گرفت ميتينگ بزرگى نيز با شركت طبقات در صحن بقعهء شيخ صفى الدين تشكيل گرديد و ابتدا يعقوب پاشا فرمانده ترك و سپس ميرزا جعفر قلى حبيب اللهى آستارائى « 1 » و بعد شخص ديگرى بنام توكلى در باب اسلام و اتحاد برادران مسلمان عليه روس و انگليس و تقويت قشون عثمانى سخنانى گفتند . ما اين توكلى را نشناختيم ولى از كسانى كه در آنجا بودهاند شنيديم كه او با آنكه جوان بود سخنان متين و وطنپرستانهاى گفت و همهء حاضران حتى عثمانيها را بتجليل و احترام خود واداشت .
چنان كه قبلا هم گفتهايم عثمانيها مردمان خشنى بودند و در مقابل محبتهائى ، كه ايرانيان بنام برادران مسلمان بدانها ميكردند ، با آنان بدرفتاريها مىنمودند و با تحميل قائمه و غيره همه را از خود مىآزردند . خوشبختانه اقامت آنان در اردبيل طولانى نشد و چندى بعد غفلتا عقبنشينى كرده از اين ولايت رفتند . بدرفتاريهاى آنها سبب شد كه در اينموقع كسانى از مستبدين و طرفداران سياست انگليس عليه آنها برخيزند و بوسيلهء بعضى از شاهسونان شبيخونهائى به عقبداران سپاه عثمانى بزنند .
عجب آنكه اينعده بعد از رفتن تركها شروع بجمعآورى پول از مردم كردند و آنها را بدين بهانه كه « براى عشايريكه عثمانيها را راندهاند تحفه تهيه ميكنند » تحت فشار گذاشتند .
عقبنشينى عثمانيها بدان جهة بود كه بلغارستان ، متحد تركها ، از متفقين شكست خورده بطور انفرادى با آنان صلح كرد و از سوى ديگر نيز آمريكاى تازه نفس به يارى متفقين وارد جنگ شد و سپاه عثمانى مجبور گرديد از اردبيل و بادكوبه و ديگر جاها عقب بنشيند و همين عقبنشينى مقدمهء شكست قطعى آنها شد . شكستى كه بر اثر آن مستعمراتشان از دست رفت و خلافت عثمانى منقرض گشته جمهورى جديد تركيه جانشين آن گرديد .
هامش
( 1 ) - او برادر ميرزا عباسقلى « اگند » بود . بعدها روسها او را گرفته بروسيه بردند .
اگند كلمهء روسى است و به نمايندهء شركت كشتىرانى روسها در آستارا گفته ميشد .