دفع افسد بفاسد ، و در مرحلهء ثانى بخاطر اسلاميت عثمانيها بود و چنان كه اشاره كردهايم مردم مسلمان ايران در قبال تعديات همسايگانى كه كشور ما را اشغال كرده بودند آمدن عثمانيها را وسيلهاى براى بيرون كردن آنها ميدانستند و عموما ، جز كسان معدودى كه از علاقمندان دو همسايهء مذكور بودند ، از تركها استقبال مينمودند .
عثمانيها پس از ورود به شهر در قلعه و كنار آن ، يعنى اطراف رود بالخلو ، اردو زدند و دو روز بعد تشكيل رسمى فرقهء اتحاد اسلام را ، كه پرچم آن از روز پيش بر سر در خانهء حاج مجيد در اهتزاز بود ، اعلام كردند . و بانتخاب اعضاء برخاستند .
فعاليتها شروع شد . موافق و مخالف براى مصلحت در انتخابات شركت نمودند و چون امر انتخابات مثل طفل حرامزاده در ايران اصالت ذاتى نداشته بدون دخالت صورت نگرفت ، و وقتى قرائت آرا پايان يافت شادروانان حاج شعبانعلى صادق الملك ، شيخ الاسلامى ، ميرزا بيوك آقا واهبزاده ، صدر الواعظين ، مدير التجار ، بهلول وكيلباشى و بعضى ديگر با اكثريت آراء منتخب اعلام گرديدند .
ما تعجب ميكنيم كه چگونه كسانى مثل واهبزاده ، وكيلباشى و ديگران كه جزو فرقهء دموكرات بودند يكباره از صندوق اتحاد اسلاميها سر درآورده تغيير مرام و مسلك دادند و چنين ميپنداريم كه چون با سلطهء تركها بر آذربايجان اساس فرقهء دموكرات از هم پاشيد در اردبيل نيز كميتهء دموكرات از بين رفت . بخصوص آنكه از چندى پيش كدورت و تيرگيهائى بين اعضاى آن پديدار گشته و تبديل بيكنوع عداوت شده بود . اين بود كه اينان فاقد عضويت گرديده مثل افراد عادى شده بودند و چون در مجموع اشخاص صحيح العمل و قابل اعتمادى بشمار ميآمدند و در مواقع سخت ، بخصوص دورهء مجاعه و اختلاف امير السلطنه و حاج بابا خان ، خدمات مهمى بنفع مردم انجام داده بودند ، از اينرو معتمد آنان بودند و انتخاب آنها نيز بمناسبت وجههء خوبى بود كه آنها در جامعهء آن روز داشتند . چنان كه بازيگران فرقهء جديد دموكرات آذربايجان هم ، كه در سال 1324 خورشيدى ، بتحريك يك دولت خارجى در آن استان قيام كرده مجلس ملى و دولت جداگانهاى ترتيب دادند ، براى آنكه قيام خود را موجه قلمداد كنند و از
اردبيل در گذرگاه تاريخ ( فارسى ) — صفحة 375
مساهمون: بابا صفرى
ص٣٧٥