فصل ششم تحريكات روسها
تلاش مليون براى اخراج نيروهاى بيگانه
گفتيم كه اشغال وطن از طرف سربازان روس بر ملت ايران بويژه آزاديخواهان ناگوار بود و در گوشه و كنار ايران بخصوص آذربايجان ، فعاليتهائى براى اخراج آنها به عمل ميآمد .
چون مقصود ما در اينجا بيان وقايع اردبيل است از اينرو گوئيم كه آزاديخواهان اين شهر نيز در اينباره تلاشها و كوششهاى منظمى داشتند و با مشروطهخواهان نقاط ديگر روابط خود را حفظ ميكردند . اما انجمن ولايتى ، كه رشيد الملك برگزيده بود ، بواقع نمىتوانست يا نميخواست مثل يك انجمن مشروطه بوظايف خود عمل كند زيرا علاوهبر اينكه رشيد الملك كاملا بر آن مسلط بود ، چنان كه در جاى ديگر گفتيم ، سه نفر از سران معروف مستبدين اردبيل نيز برجستهترين اعضاى آنها را تشكيل ميداد . هرگونه تلگرام و نامه و دستورى كه از مركز يا انجمن ولايات ديگر ميرسيد بقول مرحوم محسنى زير تشك مانده اعتنائى بدانها نميشد حتى بياننامهء مليون ايران ، كه در سوم ماه صفر 1328 قمرى در تهران منتشر شد و بهمهء انجمنها ارسال گرديد ، در اين انجمن بدون توجه ماند و استغاثهء نويسندگان آن دربارهء تقبيح اعمال روسها در اشغال ايران ناديده گرفته شد .
روسها ، كه اول بعنوان حفظ اتباع روسيه باردبيل آمدند ، كمكم درصدد اجراى نقشههاى استعمارى خود برآمدند و از هرگونه تعدى بساكنان شهر و اطراف مضايقه ننمودند . حتى سنگهاى قبور را بنام آنكه در كنسولخانه كليسا ميسازند بدانجا بردند و با تشديد مقررات « كاپيتولاسيون » در باب تبعهء خود ، نوكران و كلفتهاى ايرانى آنها را نيز ، با آنكه مليت و تبعيت ايران داشتند ، از مزاياى آن برخوردار ساختند و بدينطريق دست جمعى از اجامر و اوباش را در اذيت و آزار مردم آزاد گذاشتند .
شكايت مردم بحكمران و همچنين بانجمن ولايتى بىنتيجه بود و حكومت به ظاهر