شعار و سنت آداب مخصوصى است كه بين مردمى شايع باشد و مطالعهء آنها شخص محقق را بسوابق تاريخى دارندگان آن شعائر و سنن آشنا سازد . مثلا « نوروز » سنتى است تاريخى و مأخذى است براى كسانى كه بخواهند در قسمتى از تاريخ گذشتهء ايران بررسى نمايند ؛ يا كلام
« إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ »
« 1 » شعارى است كه ميتواند ما را به وضع عمومى جامعهايكه اسلام درصدد ايجاد آن بوده است راهنمائى كند .
مدارك و اسناد عبارت از كتيبهها ، ابنيه ، ظروف ، اشياء و ابزارهائى است كه از گذشتگان باقى مانده و مطالعهء آنها ما را از درجهء تمدن ، طرز تفكر و اعتقادات مردم و علم و صنعت آنان آگاه ميسازد چنان كه تخت جمشيد ، كتيبهء داريوش و ظروف فلزى يا سفالينى كه از زير خاك پيدا مىشود شخص را با افكار و صنعت صاحبان آنها مربوط ميسازد ، و اسلحه و ابزارهائى كه در قبور باستانى بدست ميآيد از اعتقاد پيشينيان براى دنياى بعد از مرگ حكايت مينمايد .
فقدان مآخذ كافى براى ايندوره از تاريخ اردبيل
بايد اظهار تأسف نمود كه از دوران قديم اردبيل ، بخصوص از وضع قبل از اسلام آن ، مآخذ كامل و كافى موجود نيست و لذا نميتوان نسبت بحوادث تاريخى ، وضع روحى و معتقدات مردم ، درجهء تمدن و رشد فكرى آنها ، مثل اكثر نقاط ايران ، اظهارنظر قطعى نمود . زيرا جريان حوادث در طول قرنهاى متمادى ، آنقسمت از مآخذ و مدارك را ، كه ميتوانست در اين مقصود نقشى ايفا نمايد ، از بين برده و يا لااقل گرانبهاترين آنها را ، كه غالبا از مآخذ نوع سوم است در زير خاك مدفون و يا در مخفىگاههاى صعب العبور كوهستانهاى اين سامان پنهان ساخته است و روزى كه اين مدارك از دل خاك بيرون آيد و يا مردان باهمتى در راه كشف قلاع ويران و از ياد رفته ، و پناهگاههاى متروك در گدار كوهها و قلل آنها ، قدمهاى اساسى
هامش
( 1 ) - يعنى گرامىترين شما در پيشگاه خدا پرهيزكارترين شماست . گويند اين عبارت چند كلمهاى بود كه بزرگترين انقلاب اجتماعى را در جهان بوجود آورد و تقوى را بجاى ثروت و مقام و حسب و نسب تنها وسيلهء شرف و تقرب به خدا قرار داد .