تشكيل انجمن سرّى قبل از صدور فرمان مشروطيت بود و چون مشروطيت اعطا گرديد و انجمنهاى ايالتى و ولايتى بوجود آمد برخى از سران آزاديخواهان امكان فعاليتهاى علنى يافتند و كسانى از آنها با شركت در اين انجمنها ، در تحقق بخشيدن بهدفهاى آزادى قدمهائى برداشتند و آنگاه كه محمد عليشاه مجلس را بتوپ بست و مشروطيت را تعطيل نمود بار ديگر فعاليت خود را بانجمنهاى سرّى كشانيدند . ما از فعاليت دو حزب اتفاق و اتحاد در اوايل نهضت مشروطيت مطالبى شنيده و از شركت بعضى از تجار معروف و محترم اردبيل ، مثل شادروانان حاج على اصغر عبد اللّه اوف و حاج اسماعيل احدى و ديگران ، در آنها اطلاعات مختصرى يافتهايم و حتى از انتشار روزنامهاى بنام اتفاق از طرف حزب اتفاق ، آگاهى داريم ولى از چگونگى تشكيل آنها و ساير اعضاى برجسته و گردانندگان آنها و اقدامات و فعاليتهاى آنان بىاطلاعيم و متأسفيم كه مأخذ بيشترى نيز براى تحقيق نيافتيم .
تشكيل اولين انجمن ولايتى اردبيل
تشكيل اولين انجمن ولايتى اردبيل با اختلاف شديد حيدرى و نعمتى شروع شد و ساعد الملك ، كه از مستبدان بنام و نزديكان محمد عليشاه بود ، در مسند حكمرانى اين ولايت بناى آن را با تشديد اين اختلاف متزلزل گردانيد . ما گزارشى از اوضاع اردبيل در آستانهء تشكيل اين انجمن در دست داريم كه چون وضع آن روز را به خوبى تشريح مىكند عين آن را در اينجا ميآوريم :
« گزارشات ولايتى بطور حقيقت و صحت - وضع ورود حكومت را در موقع نغمات مشروطيت ، كه مردم مترنم بودند ، عرض كردهام . قبل از ورود حكومت محمد اسماعيل خان يورتچى طايفهء كور عباسلوى يورتچى را چاپيده ، چند نفر نسوان بىسيرت شده در كوه مانده ، طايفهء ذكور به شهر آمده در بقعهء شيخ عليه الرحمه متحصن شده ، تلگرافا بجناب ساعد الملك متظلم ، جناب ميرزا عليخان امير تومان مأمور فرستاد نسوان مهتوك العصمه را به شهر آوردند در شيخ بودند . از طرف ديگر رضا قليخان فولادلو قزل قيهء فتح اللّه خانلو را چاپيده اناث و ذكور منهوب و مسلوب به شهر ريخته ، از