فصل سوم نظر جهانگردان و مورخان دربارهء اردبيل بعد از صفويه
ديدار « مسيو ژوبر » فرانسوى با عباس ميرزا در اردبيل
در عهد فتحعليشاه سفيرى ، باسم « مسيو ژوبر » ، از طرف ناپلئون اول امپراطور فرانسه مأموريتى در دربار پادشاه قاجار پيدا كرده بايران آمده است . در آنزمان عباس ميرزا نايب السلطنه و وليعهد ايران ، به علت جنگهاى ايران و روس در ولايت اردبيل بود . ژوبر براى ملاقات شاهزاده به اردبيل آمد و بحضور وى رسيد . او در سفرنامهء خود نوشته است كه عبور من بتهران از تبريز بود . شنيدم وليعهد ايران عباس ميرزا در اردبيل است لذا بدان شهر عزيمت كردم . وقتى كه وارد اردبيل شدم اردوى شاهزاده ، با وجود زمستان سخت آن سال ، در خارج شهر زده شده بود . در داخل شهر در عمارت ميرزا بزرگ فراهانى وزير شاهزاده منزل براى من تعيين كردند . هر روز و شب با آنكه در خانهء وزير منزل داشتم از مطبخ مخصوص شاهزاده ، كه در اردو بود ، براى من غذا ميآوردند .
ژوبر دربارهء ملاقات خود با وليعهد مينويسد كه بحضور شاهزاده احضار شدم بعد از تعارفات رسمى اجازه داد كه روبروى او در روى فرش خراسانى ، كه شاهزاده بر آن نشسته بود ، بنشينم .
. . . ژوبر در اينجا شخصيت و درايت شاهزاده را برشتهء تحرير درآورده از هوش و اراده و قدرت او سخن ميگويد و از اطلاعات وى نسبت بكشورهاى مجاور و فرانسه بتفصيل بيان مىكند و سئوالات شاهزاده را دربارهء ناپلئون و « احمد جزاز » يا احمد قصاب ، والى عثمانى در سواحل درياى اژه ، مطرح ميسازد و سرانجام رژهء سپاهيان ايران را در اردبيل ، كه دو روز بعد از آن ملاقات با شركت اين مسافر خارجى ترتيب يافته بود ، شرح ميدهد . خوشيهائى كه در اردبيل بر او گذشته اقامت او را ، كه