است ، طرف چپ ميگذارند و آنهائى كه ميل دارند از راه اردبيل و قزوين ، كه دو شهر خوبى هستند ، بروند مرداب را به طرف راست گذارده طول كوه را ميگيرند و ميروند . از تبريز تا اردبيل كمتر از 12 ليو مسافت ندارد . از ابتداى مرداب همهجا زمينهاى خوبى است و من ( يعنى تاورنيه ) اول بشرح اين راه ميپردازم . »
تاورنيه از اين راه تعريف مىكند و پس از ذكر مطالبى چنين مينويسد « اردبيل بواسطهء تجارت بزرگ ابريشم ، كه از گيلان همسايهء نزديك آن به آنجا ميآيد ، و هم بواسطهء مقبرهء شاه صفى اول ( منظور شيخ صفى الدين است ) و بعضى از شاهزادههاى آن خانواده مشهور است . خيابانهاى آن بسيار قشنگ و مصفا است . بواسطهء درختهاى بزرگ چنار ، كه از دو طرف به خط مستقيم و فاصلهء متساوى كاشته شده است . بزرگى شهر به حد متوسط است و در يك شكاف قشنگ كوهى واقع شده است ( مقصود جهانگرد مزبور جلگهء زيباى اردبيل است كه بين دو رشتهكوه سبلان و باغرو واقع شده است ) . كوه سبلان كه به شهر نزديكتر است مرتفعترين جبال مدى « 1 » است .
خانههاى اردبيل هم مثل همهء شهرهاى ايران از گل و خاك بنا شده و كوچهها خيلى تنگ و كج و معوج و بىقرينه هستند . فقط يك كوچهء قشنگ دارد كه در منتهااليه آن كليساى ارامنه واقع شده است . يك رود كوچكى از وسط شهر ميگذرد كه سرچشمهء آن از جبال مجاور از مشرق به مغرب جارى است . اين رود به چندين نهر منقسم مىشود و باغات شهر را مشروب مينمايد . در نقاط مختلفه درخت كاشتهاند كه مايهء تفريح نظر و صفاى شهر است . ميدان شهر بزرگ است و طولش بيشتر از عرض و يك كاروان - سراى قشنگ كه خان اردبيل بنا كرده در يكطرف ميدان واقع شده است . كاروانسراهاى ديگر هم در ساير نقاط شهر هست كه همه خوب و راحتاند و در اطراف آنها باغات واقع شده خصوصا باغ شاه كه شروع مىشود از يك خيابان طولانى با چهار رديف درخت تا بدرب مدخل آن ميرسد » .
امروز از باغشاه و آن خيابان چهارباغ اثرى نيست ولى محلهاى در جنوب
هامش
( 1 ) - تاورنيه در كتاب خود ، مثل مورخين ديگر ، شيروان و نواحى غربى درياى خزر و آذربايجان و اردبيل را كشور قديم ماد ميداند .