رايگان ارزان است . . . در ورثان واقع بر رود ارس و جز آن نيز ماهى هست و بسبب مطبوع بودن آن باردبيل . . . ميفرستند » .
بالاخره ابن حوقل متوجه وضع سياسى منطقه شده گفته است كه « . . . بزرگترين شهر آذربايجان بعد از اردبيل مراغه است و در روزگار قديم لشگرگاه و دار الاماره بود و خزانهء ديوانهاى ناحيه در آنجا بود ولى ابو القاسم يوسف بن داو ، داو بن داودشت آن را باردبيل انتقال داد زيرا اين شهر در وسط بلاد بود . . . »
ناصر خسرو و اردبيل
ناصر خسرو دهلوى هم در كتاب خود بنام « حدود العالم » كه در سال 372 هجرى قمرى تأليف كرده است بمناسبتى از اين شهر اسم برده و در مبحث مربوط به « سخن اندر ناحيت ارمينيه و ارّان و شهرهاى ايشان » نوشته است « اردبيل قصبهء « 1 » آذربادگان است . شهر عظيم است « 2 » و گرد وى باره است . و شهرى بسيار نعمت بود . اكنون كمتر است و مستقر بلوك آذربادگان است . . . » ناصر خسرو در جاى ديگر به پارچههاى اين شهر اشاره كرده اضافه نموده است « . . . از وى جامهاى رنگين خيزد » « 3 » .
« اصطخرى » « 4 » در مسالك الممالك كه مربوط به قرن چهارم هجرى است در بخش مربوط بآذربايجان مينويسد « اما آذربايجان ، بزرگترين شهر آن اردبيل است . شهريست دو ثلث فرسخ در دو ثلث فرسخ . حصارى دارد كه داراى چهار دروازه مىباشد .
قسمت مهم بناهاى آن از گل و آجر است . پادگانى در آن مستقر است . شهر پرنعمتى است . قيمتها كم است . عسل آن مشهور است . روستاها و كوهستانها دارد . نزديك
هامش
( 1 ) - قصبه يعنى مركز .
( 2 ) - ناصر خسرو دربارهء تبريز نوشته است شهركى است خرد و با نعمت .
( 3 ) - حدود العالم . تأليف ناصر خسرو دهلوى . بكوشش دكتر منوچهر ستوده . تهران .
از انتشارات دانشگاه . اسفند 1340 .
( 4 ) - ابو اسحق ابراهيم بن محمد الفارسى الاصطخرى كه در اصطخر تولد يافته و در سال 329 هجرى بسياحت پرداخته است .