گفتار چهارم اردبيل از نظر مورخان داخلى و جهانگردان خارجى
در اينمدت بالنسبه طولانى كه وقايع آن را باختصار آورديم مسافران و جهانگردان زيادى به اردبيل آمده مدتى در آن اقامت يا عبورا از آن ديدن كردهاند . برخى از اينان شخصا و نيز بعضى از مورخان با استفاده از گفتههاى آنان مطالبى دربارهء اردبيل در آثار خود نوشته و باقى گذاشتهاند كه اينك ما ، به منظور تكميل مندرجات گفتار پيشين ، قسمتهائى از آنها را در اين بخش نقل مينمائيم .
فصل اول نظر جهانگردان در باب اردبيل قبل از صفويان
ابو دلف ابن مهلهل در اردبيل
شايد اولين جهانگرد خارجى ، كه در نوشتههاى او سخنانى در باب اردبيل به نظر ميرسد ، « ابو دلف » جهانگرد عرب باشد كه در اوايل قرن چهارم هجرى يعنى 312 قمرى ( مطابق 935 ميلادى ) آغاز سفر كرده و در شرق و غرب كشورهاى اسلامى بسير و سياحت پرداخته است . مسافرت او باردبيل هنگامى صورت گرفته كه وى از ارمنستان و تفليس به سمت ايران حركت ميكرد .