اينجا قادرند كه ماليات دهسال را يك جا بدهند . زيرا مزارع آنها در دشت مغان بزرگترين مزارع ايران است و من شنيدهام كه وقتى نادر ميخواست تاجگذارى كند مردم اردبيل دويست هزار تومان به او پيشكش دادند « 1 » .
موقعيت اردبيل در جنگهاى ايران و روس
بارى ، آغا محمد خان بدفعات از اردبيل گذشته و براى جنگ بقفقازيه رفته است و در اين جنگها اردبيل يكى از پايگاههاى مهم تداركات جنگى بشمار آمده است . چنان كه در جنگهاى ايران در عهد فتحعليشاه هم اين وظيفهء مهم بعهدهء اين شهر گذاشته شده بود . خوانندگان اطلاع دارند كه بين ايران و روسيهء تزارى در عهد فتحعليشاه دو بار جنگ اتفاق افتاد يكى بين سالهاى 1218 و 1228 هجرى و ديگرى از سال 1241 تا 1243 هجرى ، و چنان كه از تواريخ برميآيد اين دوره يكى از ادوار مصيبتبار ايران بود و احيانا بخاطر يك هوس نامناسب ، در جنگهاى ممتدى كه بين اين دو كشور روى داد جمع كثيرى از مردم ايران و سكنهء اردبيل به خاك سياه نشست و قسمت اعظمى از خاك ايران ، يعنى قفقاز و ارمنستان با 17 شهر مهم و معروف آنها به تصرف روسها درآمد .
در تواريخ علل گوناگونى براى اين جنگها ذكر شده و از جمله وصيت پطر كبير براى دست يافتن روسها بدرياهاى گرم از راه ايران ، مشوق تزاران روس بچنين جنگى قلمداد گشته است تا آنجا كه حتى برخى سازش آندولت را با عثمانيها ، در اوايل كار نادر ، و اتفاقات قفقاز در زمان آغا محمد خان قاجار را از آثار اين فكر تصور نمودهاند . النهايه نادر و آغا محمد خان با استفاده از دلاوريهاى ايرانيان آن نقشههاى شوم را نقش بر آب كردند ولى فتحعليشاه كه غرق در عوالم حرمسرا و اسير پنجهء خسّت بود نتوانست از عهدهء آنها برآيد و آن موقعيت مصيبتبار را براى اين كشور فراهم ساخت .
برخى از مورخان نيز هوسبازيهاى فتحعليشاه را عامل اساسى اين جنگها و شكست ايرانيان دانستهاند كه از آن جمله « ژول يونر » فرانسوى مىباشد . او كتابى باسم
هامش
( 1 ) - كتاب خواجهء تاجدار . نوشتهء ژان كوره فرانسوى . اقتباس از مجلهء خواندنيها .
سال 28 .