و مأمور خدمت مىگرديد سام خان بود .
در وقايع بعد از درگذشت يار محمد خان ظهير الدوله و روى كار آمدن پسرش صيد محمد خان چندين بار سام خان به هرات رفت و با كمك سواران كرد زعفرانلو موفق به دفع مدعيان حكومت صيد محمد خان . . . گرديد و در حقيقت نام سام خان با موضوع هرات توام است . چه او بيشتر از تمام امراى محلى خراسان براى تسخير هرات و ضميمه شدن آن به ايران در دورهء سلطنت ناصر الدين شاه فداكارى و از خود گذشتگى نشان داده است » . « 1 »
« بعد از فوت رضا قلى خان سام خان كه در واقعه سالارى و هرات خدمات شايانى كرده بود ، هرات را فتح و مشهد را مسخر نمود . مرحوم حسام السلطنه نهايت التفات را دربارهء او مبذول و حكومت قوچان را به ضميمه رياست لشكر خراسان به سام خان ( فرزند رضا قلى خان ) داده ، حكومت از آن به بعد در خانواده سام خان شجاع الدوله ارثا به ارث تا سنهء 1338 ق . باقى بود . » « 2 »
به نوشتهء ميرزا نصرت طبيب قوچانى در كتاب خطى راحت بعد از رنج چنين آمده است : سام خان روز به روز بر عزت و شوكت او مىافزود ، تا آنكه فتح هرات دست داد .
فتحنامه هرات را به امير حسين خان داد و روانهء طهران نمود ، امير حسين خان به زودى خود را به طهران رسانيد مژدهء فتح هرات را به خاك پاى مبارك رسانيد . خلعت و انعام و منصب سرهنگى گرفت و برگشت دوباره خدمت برادر ، كمر خدمت را به ميان بست تا آنكه ابو الفيض خان در اصفهان مرحوم شد و يزدانورديخان ( كه به جاى سام خان به علت گرفتارى هرات نمىتوانست در قوچان اقامت داشته باشد و حاكم قوچان شده بود ) در قوچان مرد ، سام خان تنها ماند . فوج سرباز قوچان را سپرد به امير حسين خان خودش رفت قوچان به ناخوشى جنون گرفتار شد .
از قضاى آسمانى ، پادشاه حكيم باشى خود را براى معالجه سام خان روانه نمود ، چون بايستى حكومت از آن خانواده به كلى انتقال يابد ، مداواى حكيم باشى فايده
هامش
( 1 ) . روشنى زعفرانلو ، قدرت اللّه . سه سفرنامه : هرات ، مرو و مشهد ، ج 2 ، تهران ، 1356 ، ص 228 .
( 2 ) . افشار قوچانى ، على اكبر . تاريخ قوچان ، ص 254 .