چنبر شدمى چنان كه مىنشاسد * كس موى زهار را ز موى زنخم
حقيقتاً رضا قلى خان در مورد حق پدر و فرزندى نكتهاى فرو گذار نكرده بوده است ، آخر الامر در نتيجهء فشار و مصيبت بسيار در گوشهء زندان جان سپرد و از زحمت زندگى راحت گرديد . » « 1 »
سام خان بن رضا قلى خان معروف به سام خان در سال 1248 ق . به فرمان فتحعلى شاه حكمران قوچان شد . وى مردى با كفايت ، دلير و با تدبير بود . در تسخير و فتح هرات بين امراى خراسان نامى پر آوازه دارد ، و اولين حاكم قوچان است كه از جانب ناصر الدين شاه به لقب شجاع الدوله ملقب گرديد . « 2 »
« . . . سام خان ايلخانى پسر رضا قلى خان كه در اواخر سلطنت محمد شاه به اتفاق برادرش ابو الفيض خان به علت قيام پدرش عليه سلطنت قاجاريه در تهران سخت تحتنظر بود ، يك روز بعد از درگذشت محمد شاه و بر هم خوردن اوضاع پايتخت ، دو برادر از تهران به خبوشان مركز حكمرانى پدران خود آمدند . سام خان كه بر اثر خبط پدر سالها گرفتار بود و دور از خراسان به سر مىبرد منتظر فرصتى بود كه لياقت و كاردانى خودش را نشان بدهد و اشتباهات پدر را جبران كند . همينكه خبر شورش سالار « 3 » را در خراسان شنيد از موقع استفاده كرده در سبزوار به خدمت سلطان مراد حسام السلطنه رسيد و بر اثر خدماتى كه به شاهزاده نمود مورد اعتماد وى قرار گرفت و چنان كه مفصلا در كتاب تاريخ حقايق الاخبار ناصرى و ساير تواريخ دورهء ناصرى مضبوط است در دفع فتنهء سالار شجاعانه خدمت نمود و به پاس خدمات و زحماتى كه در خراسان متحمل گرديد از ناصر الدين شاه لقب شجاع الدوله گرفت ( 1273 ق . ) .
سام خان مردى دلير و سياستمدار بود و در مسئلهء هرات همه جا مورد مشورت قرار مىگرفت و از امرايى بود كه چندين بار در لشكركشيهاى سپاهيان ايران به هرات شركت نمود و هر وقت گرفتاريهايى براى والى هرات پيش مىآمد تنها كسى كه مورد اعتماد بود .
هامش
( 1 ) . افشار قوچانى ، على اكبر . معروف به مدير الديوان ، تاريخ قوچان ، خطى ، دست نويس سال 1325 ش .
ص 243 - 244 .
( 2 ) . صنيع الدوله ، محمد حسن خان . مطلع الشمس ، ص 158 .
( 3 ) . محمد حسن خان فرزند اللهيار خان آصف الدوله معروف به سالار .